Nghiên cứu - Trao đổi
Giải bài toán phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo
Được cho là các ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò quan trọng đối với năng lực sản xuất quốc gia, tự chủ và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tuy nhiên, bài toán phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo vẫn còn những tồn tại.
Báo cáo thống kê cho thấy, tại Việt Nam, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không chỉ là các ngành sản xuất thông thường mà còn là nền tảng để thực hiện các mục tiêu lớn của đất nước đến năm 2030 và năm 2045; là cơ sở để triển khai các chương trình, dự án chiến lược quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân, công nghiệp bán dẫn, công nghiệp quốc phòng, trung tâm dữ liệu quốc gia, hạ tầng số, năng lượng tái tạo và các ngành công nghệ chiến lược khác.
Tuy nhiên, so với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới và mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045, hai ngành vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, thách thức, một số điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ.
Cụ thể như: thiếu chiến lược quốc gia tổng thể về công nghiệp vật liệu; hệ thống thể chế, chính sách còn phân tán, thiếu đồng bộ; thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, đầu đàn mạnh; nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng; sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học và sản xuất kinh doanh còn lỏng lẻo, khoảng cách lớn.
Để giải quyết bài toán đã nêu, không ít ý kiến cho rằng, cần thiết phải có nhận thức và cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí. Đồng thời cần hoàn thiện về thể chế, nhất là các quy định liên quan đến đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn quy chuẩn, khai thác và chế biến khoáng sản, công nghiệp hỗ trợ và các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ…
Góp ý về vấn đề đã nêu, ông Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) nhấn mạnh, cần xác lập rõ trong chủ trương phát triển công nghiệp quốc gia, công nghiệp cơ khí, vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc, có vai trò trực tiếp đối với tự chủ kinh tế, tự chủ công nghiệp, an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng và năng lực quốc phòng.
Theo đó, cần ban hành cơ chế tạo thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam trong các dự án đầu tư công và dự án chiến lược. Nhà nước cần có chương trình cấp quốc gia cho từng nhóm sản phẩm như robot công nghiệp, máy công cụ chính xác, thiết bị điện công suất lớn, thiết bị đường sắt, thiết bị điện gió ngoài khơi. Mỗi chương trình phải có sản phẩm đầu ra cụ thể.
Ngoài ra, Chủ tịch VAMI cũng đề xuất, cần hoàn thiện chính sách tín dụng, thuế, đất đai và đầu tư cho ngành công nghiệp vật liệu, cơ khí chiến lược.
“Cơ khí, vật liệu là những ngành có đầu tư lớn, vòng đời dài, thu hồi vốn chậm, rủi ro công nghệ cao, vì vậy cần có tín dụng đầu tư trung và dài hạn với lãi suất phù hợp cho dự án sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm…”, Chủ tịch VAMI bày tỏ.
Còn theo ông Phan Đăng Phong, Viện trưởng nghiên cứu cơ khí, Bộ Công Thương, việc ban hành Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế về cơ chế thí điểm tạo thị trường cho doanh nghiệp cơ khí Việt Nam trong các dự án ưu tiên thuộc các lĩnh vực đường sắt, điện gió ngoài khơi, khai thác bauxite, chế biến alumin, điện phân nhôm có dung lượng thị trường lớn là yêu cầu cấp thiết.
Cụ thể, cơ chế, chính sách đột phá cần tập trung vào các lĩnh vực có dung lượng thị trường lớn, tác động lan tỏa cao và có khả năng đưa doanh nghiệp Việt Nam tiến tới tự chủ các khâu thiết kế, tích hợp hệ thống, quản lý dự án và chế tạo thiết bị.
“Bên cạnh đó, Nghị quyết cần quy định các chính sách cụ thể để khuyến khích phát triển sản phẩm cơ khí trọng điểm giai đoạn 2026-2045, gồm ưu đãi vượt trội về tài chính, hỗ trợ R&D, thử nghiệm, chứng nhận, phát triển nhân lực chất lượng cao và thiết lập hàng rào kỹ thuật hợp pháp để bảo vệ thị trường nội địa phù hợp với cam kết quốc tế…”, ông Phan Đăng Phong góp ý.
Liên quan đến vật liệu xây dựng, tham gia góp ý, ông Phạm Văn Bắc, Phó Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam (VABM) cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới, ngành công nghiệp vật liệu xây dựng giữ vị trí then chốt, quyết định tiến trình đô thị hóa và hiện thực hóa hệ thống hạ tầng chiến lược quốc gia. Để bứt phá, cần một nhận thức và cách tiếp cận mới: định vị công nghiệp vật liệu xây dựng là ngành công nghiệp nền tảng, gốc của nền kinh tế, chứ không đơn thuần là ngành phụ trợ.
Theo Phó Chủ tịch VABM, trong thời gian qua, một số chính sách pháp luật mới đã tập trung giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra bao trùm các nội dung về khoáng sản làm vật liệu xây dựng; đầu tư dự án sản xuất vật liệu xây dựng bao gồm công nghệ sản xuất, tác động môi trường; chất lượng sản phẩm, hàng hoá vật liệu xây dựng; sử dụng vật liệu xây dựng trong công trình xây dựng; tái chế và phát triển vật liệu xây dựng mới, xanh, thân thiện môi trường.
Song, muốn ngành vật liệu xây dựng phát triển theo hướng hiện đại, xanh, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường; phát triển theo hướng kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, ngày càng hội nhập sâu với kinh tế thế giới thì chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật về vật liệu xây dựng, nghiên cứu xây dựng Luật về quản lý, phát triển vật liệu xây dựng.