Kinh tế

Thực tế, trong bối cảnh nguồn lực ngân sách và hệ thống tín dụng ngân hàng vẫn là trụ cột chính, việc hình thành Quỹ đầu tư quốc gia trong điều kiện hiện nay được xem là một trong các giải pháp hỗ trợ mang tính chiến lược. Định chế này sẽ đóng vai trò như một kênh khơi thông và định hướng các nguồn vốn dài hạn vào các phân khúc mà dòng vốn truyền thống chưa thể tiếp cận.

Tham gia tổ chức lại nguồn vốn nhà nước

Sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng của Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải chuyển dịch mạnh mẽ sang dựa trên khoa học công nghệ và hạ tầng hiện đại. Để thực hiện mục tiêu đó, nhu cầu vốn trong những thập niên tới là rất lớn. Theo tính toán của Bộ Tài chính, riêng nhu cầu vốn cho phát triển hạ tầng chiến lược, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, năng lượng, logistics và các ngành công nghệ cao trong những thập niên tới lên tới 38,5 triệu tỷ đồng.

Một trong những định hướng giải quyết bài toán trên được nêu ra tại Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị và Kết luận 18 của TW Đảng với yêu cầu tái cơ cấu Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia. Dưới góc nhìn của giới chuyên gia, việc hình thành Quỹ đầu tư quốc gia trong điều kiện hiện nay nên được nhìn nhận như một giải pháp hỗ trợ và điều tiết linh hoạt nguồn vốn nhà nước. Định chế này không thay thế các động lực tăng trưởng hiện hành, mà đóng vai trò là một công cụ bổ khuyết cho khoảng trống về vốn dài hạn - điều mà ngân sách nhà nước và hệ thống tín dụng thương mại chưa thể đáp ứng trọn vẹn trong ngắn hạn.

Ông Cấn Văn Lực - Chuyên gia kinh tế nhận xét, trong nhiều năm qua, tăng trưởng kinh tế Việt Nam chủ yếu dựa trên ba động lực gồm đầu tư công, tín dụng ngân hàng và dòng vốn FDI. Mô hình này đã phát huy hiệu quả trong giai đoạn đầu phát triển, nhưng đang bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ nét.

Đầu tiên là ngân sách nhà nước khó có thể một mình đáp ứng nhu cầu đầu tư khổng lồ cho các dự án hạ tầng quy mô lớn như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, hệ thống logistics quốc gia, hạ tầng số, trung tâm dữ liệu, các dự án năng lượng thuộc Quy hoạch điện VIII.

Thứ hai, hệ thống ngân hàng dựa trên nguồn vốn ngắn hạn nên không phù hợp để tài trợ cho các dự án có vòng đời hàng chục năm.

Thứ ba, FDI vẫn là nguồn lực quan trọng nhưng không thể thay thế vai trò của nguồn vốn trong nước trong việc dẫn dắt các ngành chiến lược.

Rất rõ ràng là Việt Nam đang thiếu một định chế tài chính có khả năng tham gia huy động, tập trung và dẫn dắt các nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Đây chính là khoảng trống mà Quỹ đầu tư quốc gia có thể lấp đầy.

Theo ông Nguyễn Chí Thành - Chủ tịch SCIC, Quỹ đầu tư quốc gia không chỉ quản lý vốn, mà còn đóng vai trò nhà đầu tư dẫn dắt, huy động và tập trung nguồn lực từ quá trình cơ cấu lại vốn tại doanh nghiệp nhà nước và các nguồn lực nhà nước khác; thực hiện vai trò vốn mồi, dẫn dắt thị trường thu hút các nhà đầu tư tư nhân trong và ngoài nước để hình thành các hệ sinh thái đầu tư quy mô lớn đầu tư phát triển các doanh nghiệp quy mô lớn, hoạt động hiệu quả, đặc biệt trong các lĩnh vực như kết cấu hạ tầng chiến lược, chuyển đổi xanh, kinh tế số, công nghệ cao.

Việc hình thành Quỹ Đầu tư quốc gia sẽ tạo thêm một kênh huy động và phân bổ nguồn lực phát triển cho các địa phương, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng trọng điểm, có tính lan tỏa cao. Thông qua các hình thức hợp tác đầu tư, đồng đầu tư và đối tác công tư (PPP), Quỹ có thể cùng các địa phương huy động thêm nguồn lực xã hội để đẩy nhanh tiến độ triển khai các công trình hạ tầng chiến lược, giảm áp lực lên ngân sách nhà nước.

Với lợi thế về quy mô, Quỹ có khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế với chi phí thấp, góp phần giảm chi phí vốn cho các dự án và tác động lan tỏa đến tổng đầu tư toàn nền kinh tế; về dài hạn, nguồn tích lũy từ Quỹ sẽ hình thành một dự phòng tài chính quốc gia.

Nếu như trước đây Việt Nam thường phải đi tìm kiếm vốn cho từng dự án riêng lẻ, thì nay hoàn toàn có thể xây dựng một danh mục đầu tư quốc gia bao gồm các dự án hạ tầng, năng lượng, logistics, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh để tiếp cận các quỹ đầu tư, tổ chức tài chính quốc tế và các nhà đầu tư dài hạn trên thế giới.

Tham gia giải quyết những nút thắt lớn của nền kinh tế

Theo phân tích, Quỹ đầu tư quốc gia có thể giúp giải quyết đồng thời nhiều nút thắt vốn tồn tại lâu nay của nền kinh tế.

Trước hết là tình trạng thiếu vốn dài hạn. Hiện phần lớn nguồn vốn của Việt Nam vẫn dựa vào tín dụng ngân hàng. Tỷ lệ tăng trưởng tín dụng/GDP đã tới giới hạn khi đạt 140%. Gần đây nổi rõ tình trạng mất cân đối trong huy động vốn và nhu cầu tín dụng ở các ngân hàng (tăng trưởng huy động chỉ bằng một nửa so với tăng trưởng tín dụng). Trong khi đó, các dự án chiến lược quốc gia thường có thời gian hoàn vốn từ 20-30 năm.

Sự lệch pha giữa nguồn vốn ngắn hạn và nhu cầu vốn dài hạn khiến nhiều dự án gặp khó khăn trong quá trình triển khai. Quỹ đầu tư quốc gia sẽ tạo ra cơ chế huy động các nguồn vốn dài hạn từ các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm, các quỹ đầu tư quốc tế và các tổ chức tài chính phát triển. Đây là loại vốn phù hợp nhất cho các dự án hạ tầng và công nghệ có vòng đời dài, theo đánh giá của bà Vương Thị Huyền, Tổng giám đốc Fast Capital, đơn vị chuyên thu xếp vốn dài hạn cho các dự án hạ tầng. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Tài chính Hạ tầng Bền vững lần thứ 11 diễn ra tại Singapore trung tuần tháng 6 vừa qua, các định chế tài chính quốc tế như ADB, MIGA, DBS hay UOB cho biết, họ không thiếu vốn để tài trợ cho các dự án có tính khả thi thương mại, khả năng tạo dòng tiền dài hạn, năng lực quản trị và cơ chế phân bổ rủi ro.

Thứ hai, Quỹ sẽ xây dựng cơ chế biến tài sản thành nguồn lực. Việt Nam hiện sở hữu khối lượng tài sản công rất lớn, từ phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp cho tới các tài sản hạ tầng. Tuy nhiên, nhiều tài sản vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Quỹ đầu tư quốc gia hoạt động theo cơ chế thị trường có thể thực hiện chứng khoán hóa tài sản, bán quyền khai thác hoặc tạo ra các sản phẩm tài chính mới dựa trên dòng tiền của các dự án hạ tầng.

Thứ ba, Quỹ đầu tư Quốc gia thúc đẩy hàng hóa chất lượng cho thị trường vốn. Việt Nam đã được FTSE công nhận thị trường chứng khoán mới nổi. Nhưng thị trường được đánh giá thiếu các doanh nghiệp quy mô lớn và các sản phẩm đầu tư có chiều sâu.

Quỹ đầu tư quốc gia có thể đóng vai trò thúc đẩy cổ phần hóa, thoái vốn và đưa các doanh nghiệp lớn lên thị trường. Điều này không chỉ tạo thêm hàng hóa chất lượng cho thị trường chứng khoán mà còn góp phần tích tụ và tập trung nguồn lực cho các dự án phát triển mới.

20 năm tạo dựng nền tảng

Theo chủ trương của Đảng và Chính phủ, SCIC sẽ được tái cấu trúc để hình thành Quỹ đầu tư quốc gia. Định chế tài chính này không bắt đầu từ con số 0 mà đã chứng minh năng lực bằng kết quả thực tế, trên nền tảng xây dựng gần hai thập kỷ qua.

Lũy kế từ năm 2006 đến nay, SCIC đạt tổng lợi nhuận trước thuế hơn 114.500 tỷ đồng, nộp ngân sách hơn 103.400 tỷ đồng, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) bình quân khoảng 13,3% mỗi năm. Tổng tài sản tăng 13 lần, vốn chủ sở hữu tăng 17 lần so với thời điểm thành lập. Danh mục đầu tư hiện có giá trị thị trường hơn 200.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 8 tỷ USD.

SCIC cũng đã tiếp nhận vốn tại 1.086 doanh nghiệp, thực hiện thoái vốn tại 1.070 doanh nghiệp (chiếm 1/6 số doanh nghiệp tái cơ cấu cả nước) với số tiền thu về gần 56.000 tỷ đồng, gấp 4,1 lần giá vốn.

Không chỉ bảo toàn vốn, SCIC còn tham gia tái cơ cấu nhiều doanh nghiệp lớn và đầu tư hiệu quả vào các lĩnh vực chiến lược như ngân hàng, năng lượng và hàng không. Riêng khoản đầu tư 14.665 tỷ đồng vào Vietnam Airlines đã góp phần giúp hãng hàng không quốc gia vượt qua giai đoạn khó khăn sau đại dịch và khôi phục năng lực tài chính.

Những con số này cho thấy SCIC đã vượt xa vai trò của một đơn vị quản lý vốn thông thường và đang tiệm cận chức năng của một quỹ đầu tư quốc gia.

Trên thế giới, các Quỹ đầu tư quốc gia (SWF) đang quản lý khối tài sản vượt 12.000 tỷ USD. Nhiều quốc gia coi đây là công cụ chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm sự thịnh vượng dài hạn.

Temasek của Singapore là ví dụ tiêu biểu. Từ danh mục ban đầu chỉ gồm 35 doanh nghiệp nhà nước vào năm 1974, Temasek hiện quản lý khoảng 434 tỷ SGD, tương đương hơn 300 tỷ USD tài sản. Tỷ suất sinh lời dài hạn đạt khoảng 14-15% mỗi năm.

Ông Nguyễn Bá Hùng - Chuyên gia kinh tế Ngân hàng Phát triển châu Á ADB nhấn mạnh, không chỉ nằm ở quy mô tài sản, điều đáng học hỏi ở Temasek nằm ở cách vận hành. Temasek hoạt động như một doanh nghiệp đầu tư chuyên nghiệp, độc lập với bộ máy hành chính, tuân thủ kỷ luật thị trường và lấy hiệu quả đầu tư làm thước đo.

“Quỹ đầu tư quốc gia không chỉ nhằm mục tiêu sinh lời. Vai trò lớn hơn của quỹ là trở thành một trong những công cụ chiến lược để dẫn dắt nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển mới.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng nền kinh tế số, kinh tế xanh và phát triển các ngành công nghệ lõi, Nhà nước cần một thiết chế đủ năng lực đồng hành cùng khu vực tư nhân, chia sẻ rủi ro trong các lĩnh vực mới và tạo ra những doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Chúng tôi đang phối hợp với Ngân hàng Thế giới, tổ chức có kinh nghiệm đồng hành với nhiều Quỹ đầu tư quốc gia thành công, để xây dựng đề án và trình cấp có thẩm quyền”, ông Nguyễn Chí Thành cho biết.

Nền kinh tế Việt Nam đang đạt đến quy mô lớn hơn, nhu cầu về nguồn vốn dài hạn và khả năng huy động nguồn lực toàn cầu trở thành yêu cầu bắt buộc. Nếu được trao đủ nguồn lực và cơ chế, Quỹ đầu tư quốc gia sẽ đóng góp đắc lực trong việc giải quyết bài toán 38,5 triệu tỷ đồng nhu cầu đầu tư, đồng thời có thể tham gia cùng khu vực tư nhân nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Diễm Hương