Cafe địa ốc

Các dự án metro, đường vành đai và cao tốc liên vùng đang tạo nền tảng để TP.HCM tổ chức lại không gian phát triển theo mô hình đô thị đa trung tâm. Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn – Chủ tịch NgoViet Architects & Planners cho rằng, để TOD phát huy hiệu quả cần có sự đồng bộ giữa quy hoạch, hạ tầng, thể chế quản trị và chính sách nhà ở.

- Thưa ông, TOD sẽ tạo ra những thay đổi gì đối với cấu trúc phát triển đô thị trong giai đoạn mới?

Cho đến nay mô hình đô thị nén vào một trung tâm duy nhất đã bộc lộ những giới hạn rõ rệt. TP.HCM nhiều năm qua phải đối mặt với áp lực ngày càng gia tăng do quá tải hạ tầng, ùn tắc giao thông, ngập nước, thiếu không gian xanh, ô nhiễm môi trường và sự mất cân bằng giữa nơi ở với nơi làm việc. Nếu tiếp tục phát triển theo cách cũ, những vấn đề này sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn khi quy mô đô thị tiếp tục gia tăng.

Tôi cho rằng, chính việc mở rộng không gian phát triển lần này đang mở ra cơ hội rất lớn để tái cấu trúc, tái thiết không gian đô thị một cách căn bản. Chúng ta có điều kiện để phân bổ lại các chức năng kinh tế, hình thành những cực tăng trưởng mới, giảm áp lực lên khu vực trung tâm và khai thác tốt hơn những lợi thế bổ trợ lẫn nhau giữa các địa phương. Nhưng để làm được điều đó, nhất thiết phải có một tư duy phát triển mang tính bước ngoặt, vượt lên trên cách tiếp cận quản lý cục bộ trước đây.

Nói cách khác, quy mô mới đòi hỏi một tầm nhìn mới. Khi TP.HCM bước sang một giai đoạn phát triển với không gian rộng hơn, nguồn lực lớn hơn và vai trò lớn hơn, thì việc xác lập một sứ mệnh mới và một tư duy phát triển đột phá không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà là điều kiện tiên quyết để thành phố có thể phát triển bền vững trong nhiều thập niên tới.

- TOD góp phần khơi thông nguồn lực và tạo động lực tăng trưởng cho đô thị như thế nào, thưa ông?

TP.HCM không thiếu nguồn lực, từ nguồn lực đất đai, tài chính, con người cho đến sức sáng tạo và tinh thần doanh nghiệp. Vấn đề nằm ở chỗ những nguồn lực ấy chưa được kết nối và chuyển hóa thành sức mạnh cộng hưởng một cách hiệu quả.

Trước hết là bài toán hạ tầng và tổ chức lại không gian phát triển đô thị. Trong một thời gian dài, tăng trưởng kinh tế và gia tăng dân số luôn nhanh hơn năng lực đầu tư hạ tầng, dẫn đến áp lực rất lớn lên hạ tầng giao thông, logistics và chất lượng sống.

Hiện nay, để đáp ứng các nhu cầu của siêu đô thị sau sáp nhập, việc đầu tư hệ thống metro, các tuyến vành đai, các trục cao tốc liên kết vùng và phát triển đô thị theo mô hình TOD đang mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng hiện đại hơn, khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai và hình thành các cực tăng trưởng mới, thay vì tiếp tục dồn nén vào khu vực trung tâm.

Thứ hai là điểm nghẽn về chất lượng tăng trưởng và năng suất lao động. TP.HCM vẫn là đầu tàu kinh tế của cả nước nhưng các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần tiệm cận giới hạn. Năng suất lao động và năng lực cạnh tranh so với các đô thị lớn trong khu vực vẫn còn khoảng cách nhất định. Chính vì vậy, thành phố đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn như trung tâm tài chính quốc tế, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và công nghệ cao. Đây thực chất là quá trình nâng cấp chất lượng tăng trưởng, chứ không đơn thuần là mở rộng quy mô kinh tế như trước đây.

Suy cho cùng, giải phóng nguồn lực không chỉ là tháo gỡ các rào cản về vốn hay đất đai mà còn là quá trình tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển, từ không gian đô thị, hạ tầng, liên kết vùng cho đến nâng cao chất lượng tăng trưởng và chất lượng sống.

- Theo ông, TOD sẽ góp phần hình thành mô hình đô thị đa trung tâm ra sao?

Một mô hình đa trung tâm chỉ thực sự hiệu quả khi mỗi trung tâm có vai trò riêng, tạo ra giá trị riêng, đảm bảo cung ứng hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội phù hợp nhu cầu đa dạng của cộng đồng dân cư, và hỗ trợ lẫn nhau trong một chỉnh thể thống nhất.

Nếu nhìn vào định hướng của các dự án đang được thúc đẩy, có thể thấy thành phố đang từng bước hình thành các trung tâm chuyên biệt hơn: trung tâm hành chính - tài chính mới, trung tâm văn hóa - thể thao quy mô lớn, các khu đô thị cảng, đô thị sinh thái, du lịch và dịch vụ chất lượng cao. Đây là xu hướng phổ biến của nhiều siêu đô thị trên thế giới, khi các chức năng quan trọng không còn tập trung tuyệt đối vào khu lõi lịch sử mà được tổ chức lại theo lợi thế của từng khu vực.

Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với sự vận hành của đô thị. Một trung tâm hành chính mới hình thành sẽ kéo theo hệ thống văn phòng, dịch vụ, thương mại và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tương tự, một tổ hợp thể thao và sự kiện quy mô lớn sẽ tạo ra nhu cầu về du lịch, lưu trú, giải trí, kinh tế ban đêm và các ngành dịch vụ liên quan. Những tác động lan tỏa đó mới là yếu tố quyết định sự hình thành của các cực tăng trưởng mới.

Khi các trung tâm chức năng mới được hoàn thiện, mỗi khu vực sẽ có khả năng tự đáp ứng tốt hơn nhu cầu của cư dân ngay tại chỗ hoặc trong phạm vi 15 phút, qua đó giảm áp lực giao thông xuyên tâm và nâng cao hiệu quả vận hành của toàn đô thị.

- Vậy đâu là những điều kiện tiên quyết để các khu vực phát triển theo mô hình TOD phát huy hiệu quả, thưa ông?

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy một cực phát triển mới chỉ thành công khi được đặt trong một chiến lược tổng thể về hạ tầng và quản trị đô thị. Nếu chỉ phát triển các dự án quy mô lớn mà thiếu kết nối giao thông công cộng, thiếu hạ tầng xã hội hoặc để các chức năng chồng lấn lên nhau, mục tiêu đa trung tâm sẽ rất khó đạt được.

Ngược lại, khi mỗi trung tâm có định vị rõ ràng và được kết nối bằng một mạng lưới hạ tầng thống nhất, TP.HCM sẽ có thêm dư địa để mở rộng không gian phát triển mà vẫn có thể nâng cao chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của một siêu đô thị trong tương lai.

Đối với môi trường đầu tư, điều mà cộng đồng doanh nghiệp cần nhất không chỉ là ưu đãi, mà là tính ổn định, khả năng dự báo và tốc độ ra quyết định. Khi thẩm quyền được xác lập rõ ràng hơn, quy trình được rút ngắn hơn và trách nhiệm được quy về đúng cấp có thẩm quyền, chi phí thể chế sẽ giảm xuống. Đó mới là yếu tố tạo ra niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Một môi trường đầu tư cạnh tranh hiện không chỉ đo bằng giá đất hay ưu đãi thuế, mà quan trọng hơn là chất lượng thể chế và hiệu quả quản trị đô thị.

- Theo ông, cần lưu ý điều gì để TOD vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa bảo đảm chất lượng sống và tính bao trùm của đô thị?

Khi triển khai các mô hình như TOD và phát triển theo các cực đô thị mới sau mở rộng không gian, vấn đề phân bổ nguồn lực và đất đai trở nên rất quan trọng. Nếu không giữ lại quỹ đất công cho nhà ở phù hợp, nguy cơ bất bình đẳng đô thị sẽ xuất hiện ngay tại các khu vực phát triển mới, khi giá đất tăng nhanh khiến người lao động thu nhập trung bình và thấp khó tiếp cận chỗ ở.

Ở góc độ đó, việc hướng tới một siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống cho thấy thước đo của sự phát triển đang thay đổi. Một đô thị hiện đại không còn được đánh giá chỉ bằng chiều cao của các tòa nhà hay quy mô của nền kinh tế, mà còn bằng chất lượng sống, sự an toàn, tính nhân văn và khả năng nuôi dưỡng những giá trị lâu dài cho cộng đồng. Hay nói cách khác, đó là tư duy con người phải trở thành trung tâm của mọi quyết định quy hoạch.

Sau khi mở rộng không gian phát triển, TP.HCM có điều kiện để suy nghĩ về tương lai theo một cách khác. Nếu trước đây, bài toán thường trực là làm thế nào để thích ứng với áp lực gia tăng dân số và hạ tầng trong một không gian hữu hạn, thì hiện nay, tầm nhìn trăm năm cho phép TP.HCM chủ động kiến tạo một cấu trúc đô thị hiệu quả, cân bằng và đáng sống hơn. Các cơ hội phát triển, tiếp cận dịch vụ và chất lượng sống được phân bổ hài hòa hơn giữa các khu vực.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Vi Anh thực hiện