Phân tích - Bình luận

Chỉ một ngày sau khi áp thuế liên quan đến lao động cưỡng bức đối với hàng hóa từ hơn 60 nền kinh tế, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục tuyên bố mở cuộc điều tra thương mại mới nhằm vào EU, với lý do khối này xử phạt bất công các tập đoàn công nghệ Mỹ.

Ngày 24/7, ông Trump cho biết Mỹ sẽ chính thức điều tra các chính sách và hành động thương mại của EU theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Tuyên bố được đưa ra một ngày sau khi Ủy ban châu Âu (EC) phạt Google khoảng 1 tỷ USD vì vi phạm các quy định cạnh tranh trong lĩnh vực kỹ thuật số. Theo EC, Google đã ưu tiên các dịch vụ của mình trên công cụ tìm kiếm và kho ứng dụng, qua đó gây bất lợi cho các đối thủ.

Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ ngay lập tức khởi động một cuộc điều tra theo Mục 301 về hành vi cướp bóc các công ty Mỹ, và qua đó là người nộp thuế Mỹ.

Ông yêu cầu các khoản phạt phải được đảo ngược hoàn toàn, đồng thời cảnh báo Mỹ có thể áp một mức thuế đáng kể đối với EU trong thời gian sớm nhất.

Tổng thống Mỹ cũng điểm tên Google, Apple, Meta, Amazon cùng một số tập đoàn công nghệ khác và tuyên bố EU sẽ phải trả một cái giá rất lớn cho những hành động mà ông cho là bất hợp pháp.

Dù vậy, ông Trump chưa nêu mức thuế dự kiến, danh mục hàng hóa có thể bị ảnh hưởng hoặc thời điểm cuộc điều tra hoàn tất.

Vì sao Mỹ chọn Mục 301?

Cuộc điều tra sẽ do Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) tiến hành theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Điều khoản này cho phép Washington áp dụng các biện pháp trả đũa, trong đó có thuế quan, đối với những quốc gia hoặc vùng lãnh thổ bị xác định có hành vi thương mại không chính đáng, bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử với doanh nghiệp Mỹ.

Đây cũng là công cụ pháp lý mà chính quyền Trump vừa sử dụng để áp thuế từ 10% đến 12,5% đối với hàng hóa từ hơn 60 đối tác thương mại, với lý do liên quan đến lao động cưỡng bức.

Ở phạm vi rộng hơn, Mục 301 đang trở thành một trong những nền tảng chính để Nhà Trắng tái lập hàng rào thuế quan sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ việc sử dụng quyền lực kinh tế khẩn cấp để áp các sắc thuế diện rộng hồi tháng 2.

So với thuế được áp theo quyền lực khẩn cấp của Tổng thống Mỹ, các biện pháp theo Mục 301 có cơ sở pháp lý chặt chẽ hơn do phải dựa trên một quy trình điều tra được luật quy định.

Tuy nhiên, chính quy trình này cũng khiến thuế quan không thể có hiệu lực ngay sau tuyên bố của Nhà Trắng. USTR thường phải tiến hành điều tra, công bố kết luận, lấy ý kiến công chúng và xác định phạm vi biện pháp trả đũa trước khi áp thuế.

Cuộc điều tra về lao động cưỡng bức vừa kết thúc đã kéo dài hơn bốn tháng. Vì vậy, bất kỳ mức thuế bổ sung nào đối với EU, nếu được thông qua, khó có thể xuất hiện ngay trong thời gian ngắn.

Ở một diễn biến riêng biệt, Google vẫn phải khiếu nại án phạt thông qua hệ thống pháp lý của EU. Tiến trình này độc lập với cuộc điều tra thương mại và các biện pháp thuế quan mà Washington có thể triển khai.

Động thái mới của ông Trump tiếp tục gia tăng sức ép đối với EU. Phần lớn hàng hóa của khối hiện đã nằm trong phạm vi áp dụng của sắc thuế liên quan đến lao động cưỡng bức vừa được Mỹ ban hành.

Nếu cuộc điều tra mới dẫn đến các biện pháp trả đũa, hàng hóa EU có thể phải chịu thêm thuế, cộng dồn lên các mức đang áp dụng. Điều này sẽ khiến quan hệ thương mại xuyên Đại Tây Dương, vốn đã nhiều căng thẳng, trở nên phức tạp hơn.

Tranh chấp pháp lý bắt đầu ngay tại Mỹ

Việt Nam cũng vừa bị áp mức thuế 12,5% theo cuộc điều tra Mục 301 liên quan đến lao động cưỡng bức. Bên cạnh đó, Mỹ đang tiến hành thêm hai cuộc điều tra có thể ảnh hưởng tới Việt Nam, liên quan đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và tình trạng dư thừa năng lực sản xuất.

Tuy nhiên, việc chính quyền Trump mở rộng sử dụng Mục 301 đã nhanh chóng vấp phải thách thức pháp lý ngay tại Mỹ.

Ngày 24/7, chỉ vài giờ sau khi các mức thuế liên quan đến lao động cưỡng bức có hiệu lực, một đơn kiện đã được nộp lên Tòa án Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ.

Theo CNBC, Liberty Justice Center đại diện cho hai doanh nghiệp nhỏ khởi kiện, với lập luận rằng chính phủ đang sử dụng Mục 301 sai mục đích nhằm tái lập các sắc thuế “Ngày Giải phóng” năm 2025, vốn đã bị Tòa án Tối cao bác bỏ.

Vụ kiện được xem là phép thử pháp lý đầu tiên đối với chiến lược thuế quan mới của chính quyền Trump. Trọng tâm của tranh chấp là liệu Mục 301 có trao cho Tổng thống thẩm quyền áp các mức thuế diện rộng như hiện nay hay không.

Nếu tòa án bác bỏ cách chính quyền vận dụng điều khoản này, nền tảng pháp lý của các mức thuế áp lên hàng hóa Việt Nam, EU và hàng chục đối tác thương mại khác có thể bị lung lay, tương tự các sắc thuế khẩn cấp đã bị vô hiệu hóa hồi tháng 2.

Nam Trần