Liên minh châu Âu (EU) vừa chính thức dựng hàng rào thuế quan với thép nhập khẩu và thương mại điện tử nhằm bảo vệ thị trường nội địa.
Thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc năm 2025 đạt kỷ lục 359,9 tỷ euro, tăng 2,7% so với năm trước và cao hơn gấp đôi mức của một thập kỷ trước, tương đương khoảng 1 tỷ euro chảy một chiều mỗi ngày. Năm 2025 cũng là lần đầu tiên toàn bộ các nước thành viên EU đều thâm hụt với Trung Quốc, kể cả Đức.
Với thép, EU thay thế cơ chế tự vệ cũ bằng hệ thống hạn ngạch thuế quan siết chặt hơn nhiều. Lượng nhập khẩu được miễn thuế bị cắt xuống 18,3 triệu tấn mỗi năm, giảm 47% so với hạn ngạch năm 2024, trong khi thuế suất áp cho phần vượt hạn ngạch tăng gấp đôi lên 50%. Từ ngày 1/10, nhà nhập khẩu còn phải chứng minh nơi thép được nấu và đúc, một quy tắc truy xuất nguồn gốc nhằm chặn hành vi lẩn tránh qua nước thứ ba.
Chính sách mới đặt trong bối cảnh tình trạng dư thừa công suất toàn cầu ngày càng trầm trọng. Theo OECD, công suất thép dư thừa sẽ tăng từ 602 triệu tấn năm 2024 lên 721 triệu tấn vào năm 2027, gấp hơn 5 lần sản lượng của EU. Xuất khẩu thép Trung Quốc đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2020, lên 118 triệu tấn trong năm 2024.
Ông Axel Eggert, Tổng giám đốc Hiệp hội Thép châu Âu (Eurofer), gọi biện pháp mới là bước ngoặt lịch sử trong chính sách công nghiệp và thương mại của EU, song nhấn mạnh giới hạn của nó. “Đây không phải là chuyện kéo cầu treo lên với thương mại thép", ông nói và nhấn mạnh rằng, châu Âu vẫn sẽ là một trong những thị trường thép mở nhất thế giới. Việc phân bổ hạn ngạch phải công bằng và cân bằng, phản ánh các quan hệ thương mại lâu năm và những chuỗi cung ứng đã tích hợp chặt chẽ.
Cú siết thứ hai nhắm vào thương mại điện tử. EU bỏ ngưỡng miễn thuế "de minimis" với bưu kiện dưới 150 euro, thay bằng khoản thuế cố định 3 euro. Đây là phân khúc mà theo Ủy ban châu Âu, các sàn Trung Quốc như Temu và Shein đang nắm khoảng 90%. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen mô tả gói biện pháp là nhằm khôi phục "sự công bằng cho doanh nghiệp châu Âu" và bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn trước hàng hóa kém an toàn.
Giới nghiên cứu không hoàn toàn đồng thuận rằng thuế quan chạm đúng căn nguyên. Bruegel, viện nghiên cứu có ảnh hưởng ở Brussels, lưu ý rằng EU vẫn duy trì thặng dư thương mại với phần còn lại của thế giới ở mức khoảng 2% GDP, cho thấy đây không phải câu chuyện suy giảm năng lực cạnh tranh trên diện rộng, mà là sự dịch chuyển mô thức chuyên môn hóa cần được theo dõi ở cấp ngành.
Một giải thích khác nằm ở tỷ giá. Bà Alicia García-Herrero, chuyên gia tại Bruegel, nói với Euronews rằng Trung Quốc ngăn đồng nội tệ tăng giá nhanh hơn bằng cách không đưa toàn bộ doanh thu xuất khẩu về đại lục. “Chúng ở lại Hong Kong và không được chuyển đổi sang nhân dân tệ”, bà nói.
Bắc Kinh không phản ứng cứng rắn ngay. Trong các cuộc tiếp xúc tại Brussels đầu tháng 7, Bộ trưởng Thương mại Vương Văn Đào phát tín hiệu với Cao ủy Thương mại EU Maros Sefcovic rằng Trung Quốc sẵn sàng cân nhắc các thỏa thuận mua hàng châu Âu và bàn tới việc hạ thuế với hàng EU.
Sau hàng rào thuế quan, câu hỏi đặt ra là đâu sẽ là động lực tăng trưởng của châu Âu. Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) vừa đã nâng lãi suất lên 2,25% hồi tháng 6 để ghìm lạm phát, đồng thời hạ dự báo tăng trưởng GDP khu vực euro năm 2026 xuống 0,8%, còn Đức đã cắt một nửa dự báo tăng trưởng của mình xuống 0,5%, viện dẫn xung đột quanh eo biển Hormuz.
Ông Mario Draghi, cựu Chủ tịch ECB và tác giả báo cáo về năng lực cạnh tranh châu Âu, nói tại Hội nghị Kinh tế SIEPR ở Stanford hồi tháng 3 rằng nếu không nhờ chi tiêu quốc phòng gia tăng của Đức và việc doanh nghiệp đẩy sớm đơn hàng xuất khẩu để né thuế quan mới, châu Âu hẳn đã rơi vào suy thoái.
Báo cáo của ông Draghi vạch ra ba trụ cột, gồm thu hẹp khoảng cách đổi mới sáng tạo với Mỹ và Trung Quốc, một kế hoạch chung để vừa khử carbon vừa nâng sức cạnh tranh, và tăng cường an ninh. Trên thực tế, hai trụ cột đang thành hình rõ nhất là quốc phòng và năng lượng, khi châu Âu buộc phải tự tài trợ an ninh của mình và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững hơn.
Trong khi đó, đổi mới sáng tạo khó hơn nhiều. Nghiên cứu của Bruegel công bố tháng 6 nhận định Trung Quốc đang thách thức vị thế dẫn đầu của Mỹ ở cả phần cứng lẫn phần mềm AI, và thừa nhận châu Âu khó lòng đuổi kịp.
Với Việt Nam, quy tắc truy xuất "nơi nấu và đúc" áp dụng từ 1/10 tới theo Thông tư 31/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương sẽ siết chặt các dòng thép có nguồn gốc trung gian. Do đó, các doanh nghiệp xuất khẩu thép và sản phẩm thép sang EU cần chuẩn hóa hồ sơ nguồn gốc ngay từ bây giờ để tránh rủi ro bị quy kết lẩn tránh.
Bên cạnh đó, khi EU bỏ miễn thuế bưu kiện dưới 150 euro, thì các doanh nghiệp xuất khẩu hàng thương mại điện tử sang EU sẽ phải đáp ứng yêu cầu đầy đủ khai báo hải quan, dữ liệu sản phẩm cũng như quy trình thông quan. Đồng thời, cập nhật quy định về khai báo hải quan, định danh sản phẩm và trách nhiệm của các bên tham gia trong chuỗi giao dịch.
Ngoài ra, khi cả Mỹ lẫn EU cùng dựng hàng rào thuế quan, dòng hàng dư thừa của Trung Quốc sẽ tìm thị trường thay thế, trong đó các quốc gia ASEAN có thể sẽ là điểm đến. Áp lực cạnh tranh trên chính sân nhà, cùng nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại vì nghi ngờ trung chuyển, là hai rủi ro song hành.
