Kinh tế thế giới

Theo một báo cáo do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố vào tháng 7 vừa qua, gần 1/4 số lao động trong khu vực đang làm những công việc có nguy cơ bị AI tạo sinh (GenAI) tác động hoặc làm thay đổi.

Báo cáo cho biết các công việc hành chính, văn thư và một số vị trí chuyên môn chịu tác động mạnh bởi GenAI. Trong khi đó, nghề kỹ thuật và nông nghiệp vẫn tương đối ít chịu tác động. Mức độ ảnh hưởng của AI cũng khác nhau giữa các quốc gia, tùy thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, hạ tầng số và chính sách lao động.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc một ngành nghề có mức độ bị ảnh hưởng bởi GenAI không đồng nghĩa toàn bộ nghề đó sẽ bị thay thế. Thay vào đó, một số công việc có thể được nâng lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn hoặc thay đổi về tính chất.

“Cách chúng ta nhìn nhận về tự động hóa và tác động của nó đối với việc làm đã trở nên tinh tế hơn so với những dự báo ban đầu về Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, ông Phú Huỳnh, chuyên gia cao cấp về việc làm của ILO, nhận định.

Ông Phú Huỳnh cho biết mức độ ảnh hưởng của GenAI đối với nhóm lao động nghề kỹ thuật, thủ công và lao động nông nghiệp có tay nghề nhìn chung ở mức thấp. Chỉ 3,3% lao động Đông Nam Á đang làm những công việc thuộc nhóm có mức độ ảnh hưởng cao nhất, trong khi khoảng 67% các công việc chưa xác định có mức độ ảnh hưởng bởi GenAI.

“Những xu hướng này cho thấy, mặc dù GenAI có khả năng tác động đến một bộ phận đáng kể người lao động tại ASEAN, các ngành nghề có mức độ phơi nhiễm cao nhất vẫn chỉ chiếm một tỷ trọng tương đối nhỏ trong tổng số việc làm”, chuyên gia này nói.

Gần 80 triệu nam và nữ lao động trong khu vực đang làm những công chịu ảnh hưởng bởi GenAI. Số lao động nữ chịu tác động nhiều hơn khoảng gấp đôi nam giới: lần lượt là 4,8% và 2,3%. Nguyên nhân là phụ nữ tập trung nhiều hơn trong các công việc văn thư, hành chính và một số nghề chuyên môn.

Khoảng cách giới rõ nhất tại Thái Lan và Philippines, nơi phụ nữ có khả năng làm các công việc bị ảnh hưởng bởi GenAI cao gấp khoảng 3-4 lần nam giới.

Singapore có tỷ lệ lao động có mức độ bị ảnh hưởng bởi GenAI cao nhất khu vực, ở mức 42,2%. Báo cáo cho rằng điều này một phần có thể phản ánh cơ cấu việc làm của Singapore, vốn tập trung nhiều vào các ngành nghề sử dụng tri thức.

Đứng sau Singapore là Philippines với 28,1%, phản ánh nền kinh tế định hướng dịch vụ và vai trò nổi bật của các ngành công nghệ thông tin và gia công quy trình kinh doanh. Indonesia (21,7%), Việt Nam (20,8%) và Thái Lan (20,6%) cũng ghi nhận mức độ ảnh hưởng đáng kể.

Mặc dù số lượng công việc có khả năng chịu tác động của AI là đáng kể, nhưng hiện vẫn chưa có nhiều bằng chứng cho thấy GenAI đang gây ra tình trạng mất việc làm trên quy mô lớn.

“Ở ASEAN, chưa thể nhìn thấy sự gián đoạn trên diện rộng đối với thị trường lao động. Tuy nhiên, việc tiếp tục theo dõi tác động của AI đối với việc làm là rất quan trọng, đặc biệt đối với lao động trẻ tại những quốc gia đang có tốc độ tăng trưởng việc làm chậm lại hoặc suy giảm ở một số công việc hành chính, văn thư dành cho người mới gia nhập thị trường lao động”, ông Huỳnh cho biết thêm.

Hiện tại, GenAI vẫn được sử dụng phổ biến hơn AI tác nhân trong khu vực, chủ yếu cho các công việc như soạn thảo, dịch thuật, lập trình và xử lý các nhiệm vụ văn thư, hành chính.

GenAI hoạt động dựa trên yêu cầu của người dùng để tạo ra nội dung hoặc dữ liệu, trong khi AI tác nhân có khả năng tự lập kế hoạch và thực hiện nhiều bước để đạt một mục tiêu với mức độ tự chủ cao hơn.

Xu hướng đang hình thành cho thấy tác động lớn nhất của quá trình chuyển đổi công nghệ này sẽ nằm ở việc thay đổi cách thức và nội dung công việc, thay vì xóa bỏ hoàn toàn việc làm.

“GenAI nhiều khả năng sẽ định hình lại các công việc văn phòng vì nhiều nhiệm vụ nhận thức mang tính lặp lại có thể được tự động hóa hoặc hỗ trợ bằng AI. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không phải là việc làm biến mất mà là việc làm sẽ thay đổi như thế nào?” ông Huỳnh nói.

Theo ông, việc bảo đảm người lao động có đủ kỹ năng để sử dụng AI hiệu quả sẽ đóng vai trò then chốt trong việc giúp nền kinh tế nâng cấp và duy trì quá trình chuyển dịch lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị.

Những phát hiện của ILO tương đồng với một nghiên cứu được Aapti Institute thực hiện tại Ấn Độ và Indonesia.

Theo bà Nighat Nighat, chuyên gia của viện nghiên cứu có trụ sở tại Ấn Độ, AI nhiều khả năng sẽ làm gia tăng nhu cầu đối với các kỹ năng số và kỹ năng nhận thức ở trình độ cao, đồng thời làm giảm nhu cầu đối với những công việc mang tính lặp lại và hành chính.

Các kỹ năng có khả năng bổ trợ cho GenAI, như tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và trí tuệ cảm xúc, cũng sẽ ngày càng được coi trọng.

Bà Nighat nhận định, các công việc văn phòng ở cấp độ đầu vào chính là nhóm nhiệm vụ mà GenAI có khả năng tự động hóa tốt nhất. Người lao động và các chuyên gia cũng đang ghi nhận nhu cầu đối với những nhiệm vụ đơn giản, lặp đi lặp lại có xu hướng giảm.

Mức độ sẵn sàng của các quốc gia, doanh nghiệp và người lao động vẫn là một trong những vấn đề đáng quan tâm nhất.

Lao động trẻ tại các nền kinh tế phát triển có thể phải đối mặt với mức độ ảnh hưởng cao hơn vì tỷ trọng công việc bao gồm những nhiệm vụ có thể được AI hỗ trợ hoặc tự động hóa lớn hơn.

Tại các nền kinh tế đang phát triển, mức độ ứng dụng AI thấp hơn có thể giúp giảm tác động tức thời, nhưng đồng thời cũng hạn chế khả năng tiếp cận những lợi ích về năng suất từ đổi mới công nghệ và những cơ hội mới.

Theo báo cáo, Singapore là quốc gia có vị thế tốt nhất để tận dụng các cơ hội từ AI, nhờ hạ tầng số phát triển, hệ sinh thái công nghệ và cách tiếp cận có sự tham gia của toàn bộ chính phủ.

Tiếp theo là Malaysia, Thái Lan, Brunei, Indonesia, Philippines và Việt Nam. Ở nhóm cuối là Campuchia, Lào, Myanmar và Timor-Leste, những quốc gia nhìn chung có mức độ sẵn sàng thấp hơn do hạn chế về hạ tầng số, năng lực thể chế và khả năng công nghệ.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong việc hỗ trợ người lao động thích ứng với quá trình chuyển đổi.

Ông Ben Teehankee, Chủ tịch Hội đồng AI có trách nhiệm thuộc Hiệp hội Phân tích và Trí tuệ nhân tạo Philippines, cho biết mặc dù các hình thức AI dựa trên quy tắc đã được doanh nghiệp sử dụng trong khoảng hai thập kỷ qua, việc áp dụng GenAI và các công nghệ liên quan vẫn phụ thuộc nhiều vào nhận thức và quan điểm của các nhà quản lý về hiệu quả cũng như chi phí của những công nghệ này.

Theo ông, những doanh nghiệp có chiến lược phát triển nguồn nhân lực tốt hơn có thể tận dụng GenAI để đào tạo lại người lao động hiện tại, giúp họ chuyển sang những nhiệm vụ tạo ra giá trị cao hơn.

Mặc dù vậy, quá trình này cần thời gian, đồng nghĩa với việc một bộ phận lao động không thể thích ứng nhanh hoặc không nhận được hỗ trợ chuyển đổi từ doanh nghiệp có thể phải đối mặt với những xáo trộn việc làm đáng kể do AI.

Bà Nighat cảnh báo rằng việc ứng dụng AI cũng có thể làm gia tăng khoảng cách giữa những công việc đòi hỏi kỹ năng cao, được trả lương tốt và những công việc kỹ năng thấp, thu nhập thấp.

“Khi kỹ năng của GenAI đủ phát triển để ngang bằng hoặc vượt khả năng của con người, AI có xu hướng thay thế người lao động. Nhưng khi công việc bao gồm những quy trình phức tạp hơn, mức độ xáo trộn thường sẽ thấp hơn”, bà nói.

Điều này tạo ra một tác động hai tầng khi những người thực hiện các nhiệm vụ mang tính lặp lại có nguy cơ bị thay thế và chịu áp lực giảm lương, trong khi những người làm các công việc được AI hỗ trợ sẽ có năng suất cao hơn, đồng thời kỹ năng của họ trở nên có giá trị và được thị trường săn đón hơn.

Ông Teehankee cho rằng cải cách chính sách và sự hỗ trợ của chính phủ có thể giúp quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi hơn. Nếu thiếu những cải cách chính sách đáng kể và sự can thiệp phù hợp của chính phủ, tự động hóa AI trên diện rộng trước tiên có thể tác động đến người lao động tại các nền kinh tế phát triển, sau đó lan sang các chuỗi giá trị ở các nước đang phát triển khi doanh nghiệp tìm kiếm các giải pháp tiết giảm chi phí để duy trì sức cạnh tranh.

Theo đó, yếu tố quyết định cuối cùng sẽ là các quốc gia hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp chuẩn bị cũng như thích ứng với quá trình chuyển đổi hiệu quả đến đâu. Điều này bao gồm đầu tư vào kỹ năng, hạ tầng số và thúc đẩy việc ứng dụng AI theo hướng bao trùm, có trách nhiệm và phù hợp với các nguyên tắc đạo đức.

Cẩm Anh