Kinh tế thế giới

Khi khả năng tiếp cận nguồn điện ổn định, đủ lớn và ngày càng sạch trở thành điều kiện để thu hút các dự án công nghệ, cuộc đua AI đang đồng thời trở thành cuộc đua về nguồn phát, lưới điện, lưu trữ và an ninh năng lượng.

Morgan Stanley nhận định châu Á đang bước vào một chu kỳ đầu tư năng lượng quy mô lớn khi nhu cầu AI gia tăng. Theo Mayank Maheshwari, chuyên gia phân tích năng lượng châu Á của Morgan Stanley, sự phát triển nhanh của AI đang buộc khu vực phải mở rộng hệ thống điện, nhiên liệu, lưới điện, lưu trữ và các nguồn phát điện để có khả năng cung cấp năng lượng ổn định.

Theo phân tích của Morgan Stanley, châu Á có thể cần hơn 5.000 tỷ USD đầu tư mới vào năng lượng trong 5 năm tới, gần gấp đôi mức của thập niên trước. Nguyên nhân không chỉ đến từ AI mà còn từ công nghiệp hóa, việc đưa sản xuất trở lại trong nước và nhu cầu điện ngày càng tăng.

Đáng chú ý, Morgan Stanley ước tính đến năm 2030, các trung tâm dữ liệu có thể sử dụng khoảng 1/6 lượng điện tăng thêm của châu Á. Điều đó biến AI thành một nguồn phụ tải mới có quy mô đủ lớn để tác động tới chính sách năng lượng và đầu tư hạ tầng.

Sự thay đổi đang diễn ra rõ nhất trong ngành trung tâm dữ liệu. Theo Wood Mackenzie, khu vực châu Á - Thái Bình Dương có hơn 32 GW công suất trung tâm dữ liệu được lên kế hoạch, trải trên hơn 1.150 dự án.

Khi nhu cầu điện tăng nhanh, các cơ quan quản lý tại nhiều thị trường đang thay đổi cách cấp quyền tiếp cận lưới điện đối với những khách hàng tiêu thụ điện lớn.

Xiaonan Feng, chuyên gia phân tích cấp cao về điện và năng lượng tái tạo khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Wood Mackenzie, nhận định rằng đối với nhiều nhà phát triển, việc bảo đảm nguồn điện đang trở nên khó khăn hơn cả việc tìm đất, huy động vốn hay xin giấy phép.

Ông cho biết, khả năng tiếp cận lưới điện đang nổi lên như hạn chế mang tính quyết định đối với tăng trưởng trung tâm dữ liệu tại châu Á - Thái Bình Dương.

Điều này đang thay đổi cách doanh nghiệp lựa chọn địa điểm đầu tư. Trước đây, một dự án trung tâm dữ liệu thường được đánh giá dựa trên đất đai, kết nối mạng, khoảng cách tới khách hàng và chi phí xây dựng. Nay, khả năng tiếp cận điện và quy định về kết nối lưới trở thành một phần cốt lõi của bài toán đầu tư.

Wood Mackenzie cũng lưu ý rằng “chi phí điện” không còn chỉ là hóa đơn điện và phí đấu nối. Các yêu cầu về pin lưu trữ, quản lý nguy cơ bị cắt giảm công suất, mua năng lượng tái tạo và hỗ trợ ổn định lưới điện ngày càng trở thành những khoản chi phí cơ sở của dự án.

Sự dịch chuyển này đặc biệt quan trọng với Đông Nam Á, nơi đang nổi lên như một trung tâm sản xuất và trung tâm dữ liệu mới của châu Á.

Theo Southeast Asia Energy Outlook 2026 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Đông Nam Á chỉ chiếm khoảng 9% dân số và 4% GDP toàn cầu nhưng có thể đóng góp gần 20% mức tăng nhu cầu năng lượng toàn cầu đến năm 2035 nếu các chính sách hiện nay được duy trì.

Điện đang tăng nhanh hơn nhiều so với nhu cầu năng lượng nói chung. IEA cho biết nhu cầu điện của Đông Nam Á hiện tăng với tốc độ gấp đôi tốc độ tăng của tổng nhu cầu năng lượng. Trong 10 năm tới, lượng điện tiêu thụ tăng thêm của khu vực sẽ tương đương tổng sản lượng điện hiện nay của Nhật Bản.

Các trung tâm dữ liệu đang trở thành một trong những nguồn cầu mới. Tuy nhiên, AI không phải yếu tố duy nhất. Nhu cầu làm mát trong các tòa nhà, điện hóa công nghiệp,... cũng đang góp phần làm tăng nhu cầu điện. Điều này đặt ra một yêu cầu lớn, buộc Đông Nam Á không thể chỉ xây thêm các nhà máy điện mà còn phải mở rộng lưới truyền tải, phân phối và hệ thống lưu trữ.

Một báo cáo khác của IEA về ASEAN Power Grid cho biết nhu cầu điện của ASEAN đã tăng gấp 9 lần kể từ năm 1990 và được dự báo tiếp tục tăng 3-4% mỗi năm đến năm 2040.

Để đáp ứng nhu cầu này, ASEAN cần hơn 300 tỷ USD đầu tư vào mở rộng và hiện đại hóa lưới điện trong giai đoạn 2025-2040, tăng 72% so với mức đầu tư trong 15 năm trước đó.

Như vậy, cuộc đua AI đang diễn ra đồng thời với một cuộc đua khác ít được chú ý hơn: xây dựng năng lực cung cấp và truyền tải điện.

AI càng phát triển, áp lực lên hệ thống điện càng lớn. Trung tâm năng lượng ASEAN trong một phân tích công bố ngày 21/8 cảnh báo nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu do AI thúc đẩy đang gây sức ép ngày càng lớn lên hệ thống điện của khu vực.

Mức độ tác động phụ thuộc vào mật độ tiêu thụ điện của phần cứng, mức độ phổ cập và sử dụng AI, cũng như hiệu quả sử dụng điện của trung tâm dữ liệu.

Một vấn đề khác là phụ tải của các trung tâm dữ liệu AI có thể biến động mạnh. Điều này có thể tạo thêm áp lực vận hành cho lưới điện, đặc biệt tại những khu vực tập trung nhiều trung tâm dữ liệu.

Trung tâm năng lượng ASEAN cho rằng các nước cần tăng cường quy hoạch năng lượng, chuẩn hóa việc báo cáo dữ liệu, nâng cao hiệu quả sử dụng điện và tăng phối hợp giữa các ngành để chủ động ứng phó với nhu cầu điện khó dự báo từ trung tâm dữ liệu.

Nói cách khác, câu hỏi đối với các chính phủ không còn đơn giản là “có đủ điện hay không”, mà là “có thể cung cấp điện ở đâu, vào thời điểm nào, với mức độ ổn định và chi phí nào?”

Deloitte gọi cách tiếp cận mới này là “power-first”, có nghĩa coi năng lượng là một yếu tố phải được tính toán ngay từ khi thiết kế dự án thay vì xử lý như một quyết định mua điện ở giai đoạn sau.

Deloitte dự báo trong kịch bản số hóa cao, lượng điện tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu tại châu Á - Thái Bình Dương có thể tăng từ dưới 200 TWh năm 2025 lên hơn 1.000 TWh vào giữa thập niên 2030. Trong khi đó, tổng nhu cầu điện của khu vực được dự báo tăng gần 50% từ năm 2024 đến 2035.

Will Symons, lãnh đạo về phát triển bền vững của Deloitte châu Á - Thái Bình Dương, cho rằng các lưới điện trong khu vực vốn đã chịu sức ép về giảm phát thải, khả năng chi trả, độ ổn định và an ninh.

Đồng quan điểm, Abhrajit Ray, lãnh đạo mảng công nghệ, truyền thông và viễn thông của Deloitte châu Á - Thái Bình Dương, cũng cho rằng những thị trường và nhà vận hành thành công trong cuộc đua này sẽ là những bên coi năng lượng là hạ tầng cốt lõi, thay vì một vấn đề mua sắm ở khâu cuối.

McKinsey nhận định các trung tâm dữ liệu đang chuyển từ vị trí bên lề sang trung tâm của nền kinh tế số. Trong các yếu tố quyết định sức cạnh tranh của trung tâm dữ liệu, điện đáng tin cậy và khả năng triển khai dự án nhanh ngày càng quan trọng.

Phân tích của McKinsey cho thấy chi phí tiện ích là một trong những yếu tố tạo ra khác biệt lớn về chi phí giữa các thị trường. Tại nhiều quốc gia, chi phí tiện ích chiếm gần 30% mức chênh lệch chi phí của trung tâm dữ liệu AI.

Đối với Việt Nam, điều đó có nghĩa lợi thế trong cuộc đua thu hút trung tâm dữ liệu và các dự án AI sẽ không chỉ nằm ở đất đai, nhân lực hay kết nối viễn thông. Khả năng cung cấp điện ổn định, đủ công suất, có chi phí cạnh tranh và ngày càng đáp ứng yêu cầu về năng lượng sạch sẽ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Đông Nam Á nói chung cũng đang đứng trước một cơ hội lớn. IEA cho rằng khu vực có thể tận dụng sự đa dạng về nguồn năng lượng và nhu cầu điện giữa các quốc gia để thúc đẩy kết nối lưới điện xuyên biên giới.

Các quốc gia có thể thu hút trung tâm dữ liệu, nhà máy chip hay các ngành công nghiệp mới, nhưng để biến những khoản đầu tư đó thành tăng trưởng dài hạn, họ phải giải được bài toán phía sau những cỗ máy tính: có đủ điện, có lưới điện đủ mạnh và có nguồn năng lượng đủ ổn định hay không

Cẩm Anh