Vượt rào cản EUDR và lộ trình xanh hóa: Bài toán sống còn của ngành gỗ Việt

Trước các quy định khắt khe về chống mất rừng (EUDR) cùng các tiêu chuẩn xanh từ thị trường Liên minh Châu Âu (EU), Mỹ, doanh nghiệp gỗ Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Chia sẻ với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh câu chuyện này, ông Huỳnh Thanh Vạn – Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần S Furniture đã đưa ra những góc nhìn cởi mở về thực trạng, giải pháp thích ứng và bài toán chiến lược cho ngành xuất khẩu gỗ hiện nay.

- Ông đánh giá thế nào về tác động của Quy định chống mất rừng của EU (EUDR) cũng như các tiêu chuẩn xanh mới đối với hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp gỗ Việt Nam thời gian qua?

Tác động của các tiêu chuẩn này là rất lớn đối với ngành gỗ Việt Nam nói chung và S-Furniture nói riêng. EU đã đưa ra lộ trình rõ ràng từ đầu năm và yêu cầu thực hiện đầy đủ. Do đó, các doanh nghiệp phải chuẩn bị rất kỹ mới có cơ hội phát triển tại thị trường khó tính này.

Thực tế hiện nay có một rào cản lớn: quy định EUDR đòi hỏi xác định chính xác vị trí rừng trồng và rừng khai thác. Trong quá trình khai thác và luân chuyển qua các khâu trung gian để đến tay khách hàng, chuỗi cung ứng đa phần bị đứt gãy.

Doanh nghiệp Việt Nam rất muốn có chứng chỉ bài bản khi mua nguyên liệu, nhưng qua nhiều khâu trung gian thì thông tin nguồn gốc lại bị thất lạc. Hiện tại, các doanh nghiệp đang phải phối hợp trực tiếp với các nhà cung cấp gỗ tại Châu Âu để xác định chính xác nguồn gốc rừng thì mới nhập khẩu được. Việc này khiến nguồn cung thu hẹp và giá nguyên liệu có chứng chỉ bị đẩy lên cao.

- Được biết thời hạn áp dụng tiêu chuẩn này đang đến rất gần, cụ thể mốc thời gian sẽ như thế nào, thưa ông?

Theo Cổng thông tin Bộ Công Thương, lịch trình thực thi quy định được chia theo quy mô doanh nghiệp sau khi được gia hạn: Cụ thể, ngày 30/12/2026, áp dụng cho các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn; ngày 30/06/2027, áp dụng cho các doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ. Trong khi đó, ngày 31/12/2020 là mốc thời gian chuẩn (Cut-off date) xác định đất sản xuất; mọi sản phẩm xuất khẩu vào EU tuyệt đối không được xuất xứ từ diện tích đất bị phá rừng hoặc suy thoái rừng sau mốc này.

Hiện các đối tác, khách hàng Châu Âu của chúng tôi đã làm việc rất quyết liệt chứ không còn dừng ở mức chờ đợi hay lộ trình từng bước như trước. Yêu cầu cốt lõi hiện nay là phải định vị được chính xác tọa độ ranh giới thửa đất rừng khai thác. Nếu không chứng minh được nguồn gốc rõ ràng, khách hàng Châu Âu sẽ lập tức dừng hoặc hủy đơn hàng ngay lập tức vì chính họ cũng đã cam kết tiêu chuẩn này với người tiêu dùng của họ.

- Việc chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đòi hỏi quy trình rất khắt khe. Vậy doanh nghiệp có cơ chế gì để đáp ứng điều kiện này?

Hiện nay tất cả nguồn gốc gỗ nhập khẩu đều bắt buộc phải có chứng chỉ và mã định vị tọa độ. Doanh nghiệp phải cam kết với khách hàng và chỉ nhập các lô hàng đáp ứng chuẩn này. Đối với các loại gỗ nội địa như cao su, tràm, việc định vị nguồn gốc tương đối thuận lợi.

Tuy nhiên, với các loại gỗ nhập khẩu như gỗ sồi hay gỗ thông, việc chứng minh nguồn gốc gặp nhiều rào cản hơn. Trách nhiệm của doanh nghiệp là phải chứng minh chính xác nguồn gốc nguyên liệu đầu vào; nếu hồ sơ sai lệch, lô hàng sẽ bị dừng xuất khẩu ngay lập tức.

Riêng tại S-Furniture, để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường, chúng tôi đã chủ động chuyển đổi xanh và ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) từ nhiều năm nay. Chúng tôi cũng đỏi hỏi nhà cung cấp nguyên liệu phải có đầy đủ dữ liệu truy xuất nguồn gốc rõ ràng mới tiến hành thu mua.

Một vấn đề khác cũng cần phải quan tâm hiện nay là sự phối hợp giữa doanh nghiệp, các chủ rừng, các hiệp hội ngành hàng và chính quyền địa phương chưa thực sự đủ chặt chẽ để đáp ứng khối lượng yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế. Rất nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu năng lực, thiếu nhân sự được đào tạo bài bản để theo dõi và hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc. Do đó, các hiệp hội ngành nghề và chính quyền địa phương cần vào cuộc mạnh mẽ hơn, tổ chức các chương trình đào tạo, hỗ trợ công cụ truy xuất đồng bộ để giải quyết bài toán này trên diện rộng.

- Bên cạnh nguồn nguyên liệu, các yêu cầu về đầu tư năng lượng mặt trời, cải tiến công nghệ sấy để giảm phát thải carbon cũng đặt ra áp lực lớn. Doanh nghiệp xử lý bài toán tài chính này ra sao?

Phát triển xanh là xu hướng bắt buộc của thế giới trước thực trạng biến đổi khí hậu đang ngày càng phức tạp hơn. Tuy nhiên, đầu tư cho xanh hóa đang tạo áp lực tài chính rất lớn đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Chi phí đầu tư cho hệ thống tiết kiệm năng lượng, điện mặt trời mái nhà hay đổi mới máy móc công nghệ là không nhỏ, trong khi giá bán sản phẩm xuất khẩu lại không thể tăng tương ứng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần có lộ trình xanh hóa phù hợp với năng lực tài chính thay vì đầu tư ồ ạt. Việc cải tiến nhà xưởng thông thoáng hơn, tận dụng ánh sáng tự nhiên, thay thế đèn tiết kiệm điện hay nâng cấp máy móc công nghệ mới cũng giúp tiết kiệm đáng kể chi phí năng lượng và hạ giá thành sản phẩm.

Hiện nay, các chính sách tín dụng ưu đãi, gói tín dụng xanh từ phía ngân hàng dành cho doanh nghiệp chuyển đổi xanh là nguồn hỗ trợ rất thiết thực. Nếu các chính sách này được nhân rộng sẽ là điểm tựa vững chắc cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, bên cạnh sự hỗ trợ từ chính sách, bản thân các doanh nghiệp cũng phải tự vận động, xây dựng chiến lược từng bước phù hợp với nguồn lực. Muốn tồn tại và giữ đơn hàng xuất khẩu thì bắt buộc phải tuân thủ cuộc chơi chung của thế giới.

- Hiện nay tỷ lệ gia công (OEM) của ngành gỗ Việt Nam còn cao. Ông đánh giá như thế nào về bài toán giữa gia công và tự thiết kế (Design/ODM/OBM)? Tỷ lệ này tại S-Furniture hiện như thế nào thưa ông?

Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu nhiều biến động như hiện nay, việc tự thiết kế sản phẩm mang thương hiệu riêng là một giải pháp rất quan trọng. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nhìn thực tế, khi chưa đủ mạnh, gia công là giải pháp an toàn và hiệu quả để giải quyết bài toán doanh số, lợi nhuận và việc làm.

Bên cạnh đó, tự thiết kế tốn kém rất nhiều chi phí R&D. Xu hướng thiết kế thế giới thay đổi hàng giờ, hàng ngày. Nếu không bắt kịp, sản phẩm thiết kế ra sẽ nhanh chóng bị lạc hậu, rủi ro đầu tư hàng tỷ đồng thiết kế nhưng không bán được đơn hàng. Do đó, khi doanh nghiệp đủ lớn, đủ nguồn lực và thương hiệu, việc kết hợp giữa gia công và tự thiết kế sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Đây sẽ là xu hướng mà các doanh nghiệp cần phải hướng đến trong chiến lược phát triển dài hạn và bền vững.

Tại S-Furniture, chúng tôi cũng đang từng bước phát triển dòng hàng thiết kế riêng và đã ghi nhận doanh số tốt. Để thiết kế thành công, lãnh đạo doanh nghiệp phải tích cực tham gia các hội chợ triển lãm quốc tế lớn để nắm bắt xu hướng thực tế của thế giới, tránh tự nghĩ ra thiết kế theo cảm tính, mỗi thị trường có đặc tính riêng, nhiều sản phẩm thị trường thị trường phương Đông rất ưa chuộng, nhưng lại không phù hợp với thị trường phương Tây.

- Để nâng cao năng lực xuất khẩu sang thị trường Mỹ và EU, các doanh nghiệp ngành gỗ cần ưu tiên những hành động gì, thưa ông?

Theo tôi, có 5 hành động mà các doanh nghiệp ngành gỗ cần đặc biệt ưu tiên, nhằm nâng cao năng lực xuất khẩu sang các thị trường khó tính này: Thứ nhất, và cũng là ưu tiên số một là phải chứng minh được nguồn gốc gỗ hợp pháp. Yếu tố này đi trước cả mẫu mã và giá cả; Thứ hai, là chứng minh được các tiêu chuẩn xanh, tiết kiệm năng lượng trong quá trình sản xuất; Thứ ba, là đẩy mạnh ứng dụng AI và công nghệ số để rút ngắn thời gian quản trị, tối ưu dữ liệu; Thứ tư, là quản trị chi phí tinh gọn (nguyên liệu, vật tư, logistics) để có giá thành cạnh tranh; và cuối cùng là doanh nghiệp phải sở hữu các chứng chỉ quốc tế toàn diện như FSC (tiêu chuẩn quản lý rừng có trách nhiệm), và BSCI (hệ thống đánh giá và cải tiến trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng).

- Trân trọng cảm ơn ông!