Chặn trục lợi nhà ở xã hội

Trước tình trạng gia tăng các hành vi lừa đảo liên quan đến nhà ở xã hội, Công an TP Hà Nội vừa phát đi cảnh báo khẩn, yêu cầu người dân nâng cao cảnh giác trước các chiêu trò rao bán “suất ngoại giao”, “suất nội bộ” xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội và các kênh không chính thống.

Đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số

LS Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm cho rằng, nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là khoảng cách lớn giữa giá nhà ở xã hội và nhà ở thương mại tạo động lực cho hoạt động đầu cơ ngầm. Một số giao dịch được che giấu dưới hình thức giấy đặt cọc, văn bản ủy quyền toàn phần hoặc thỏa thuận dân sự không chính thức nhằm thu lợi từ quyền mua nhà ở xã hội.

Trong khi đó, quy trình xét duyệt hồ sơ còn phụ thuộc nhiều vào thông tin kê khai. Việc dữ liệu dân cư, thuế, đất đai chưa được kết nối đầy đủ gây khó khăn cho công tác xác minh, tạo kẽ hở cho dịch vụ làm hồ sơ “bao đậu” phát triển. Hệ quả là người mua có thể mất tiền nhưng không có quyền được mua nhà, còn người thực sự có nhu cầu lại phải cạnh tranh với những trường hợp sẵn sàng trả thêm tiền chênh hoặc tìm cách lách quy định.

Để ngăn chặn tình trạng trục lợi, LS Trương Anh Tú cho rằng cần công khai toàn bộ thông tin về dự án, điểm xét duyệt và danh sách người được mua nhà. Đồng thời, cần kết nối dữ liệu dân cư, thuế, đất đai và bảo hiểm xã hội để nâng cao hiệu quả xác minh điều kiện thụ hưởng chính sách.

Cùng với minh bạch thông tin, kiểm soát dòng tiền là yêu cầu quan trọng. Theo TS LS Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, mọi khoản tiền người dân phải thanh toán cần có căn cứ pháp lý rõ ràng, được thể hiện trong hợp đồng hoặc chứng từ hợp pháp.

Cần hạn chế tối đa tình trạng người mua chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của môi giới, nhân viên hoặc người trung gian để đổi lấy lời hứa được mua nhà. Những khoản thu không rõ căn cứ, đặc biệt là phí để có “suất nội bộ” hoặc “bao đậu hồ sơ”, cần được người dân cảnh giác và cơ quan chức năng kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm.

TS LS Đặng Văn Cường cũng cho rằng cần tăng cường kiểm soát hoạt động môi giới. Không thể để môi giới trở thành khâu trung gian mà người dân buộc phải đi qua mới có thể tiếp cận nhà ở xã hội. Những trường hợp quảng cáo “chạy hồ sơ”, “bao đậu”, cam kết mua được nhà dù không đủ điều kiện cần được xác minh, xử lý kịp thời.

Một giải pháp căn cơ khác là đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số trong xét duyệt. Thông tin về dân cư, nhà ở, đất đai, thu nhập và các điều kiện hưởng chính sách cần được kết nối ở mức phù hợp để hạn chế tình trạng kê khai gian dối, làm giả giấy tờ hoặc nhờ người khác đứng tên.

Theo LS Trương Anh Tú, chính sách nhà ở xã hội cũng cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng, thay vì áp dụng một mô hình chung. Việc cải thiện cơ chế xét duyệt và tăng khả năng kiểm chứng thông tin sẽ góp phần hạn chế kẽ hở bị lợi dụng để trục lợi.

Xử lý nghiêm vi phạm, thu hồi tài sản

TS LS Đặng Văn Cường cho rằng tùy tính chất và mức độ, hành vi làm giả tài liệu để hợp thức hóa hồ sơ có thể bị xem xét về tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức theo Bộ luật Hình sự.

Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ cũng có thể bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Những trường hợp gian dối trong đăng ký hoặc sử dụng nhà ở xã hội sai quy định còn có thể bị xem xét thu hồi căn hộ và áp dụng biện pháp xử lý tương ứng theo pháp luật.

TS LS Đặng Văn Cường kiến nghị cơ quan chức năng và địa phương tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, siết quy trình quản lý dự án và nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư trong thẩm định hồ sơ. Công tác kiểm tra sau bàn giao cần được tăng cường nhằm phát hiện các trường hợp gian lận hoặc sử dụng nhà không đúng quy định.

Đặc biệt, việc xử lý không nên chỉ dừng ở phát hiện và xử phạt hành vi vi phạm mà cần chú trọng khắc phục hậu quả. Theo TS LS Đặng Văn Cường, trong những vụ án có số tiền chiếm đoạt lớn, việc truy tìm dòng tiền, kê biên, phong tỏa và thu hồi tài sản theo quy định có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền lợi của người bị hại.

Người dân cũng cần nhận thức rõ rủi ro pháp lý khi tham gia giao dịch không chính thức. Việc cố tình sử dụng hồ sơ gian dối, nhờ người khác đứng tên hoặc tham gia giao dịch trái quy định có thể khiến chính người mua phải chịu hậu quả pháp lý, thay vì được bảo đảm quyền mua căn hộ như kỳ vọng.

Thiệt hại từ hành vi trục lợi nhà ở xã hội không chỉ nằm ở số tiền người mua bị chiếm đoạt. Khi phải trả thêm khoản tiền chênh lớn, người thu nhập thấp sẽ chịu gánh nặng tài chính cao hơn để tiếp cận căn hộ vốn được Nhà nước hỗ trợ. Đồng thời, cơ hội của những người đủ điều kiện và thực sự cần nhà có thể bị thu hẹp.

Vì vậy, minh bạch thông tin, kết nối dữ liệu, kiểm soát dòng tiền, giám sát môi giới và thu hồi tài sản từ hành vi vi phạm cần được triển khai đồng bộ. Đây là những giải pháp quan trọng để hạn chế việc biến chính sách nhà ở xã hội thành công cụ trục lợi, bảo đảm nguồn lực hỗ trợ đến đúng đối tượng thụ hưởng.