MSCI đề xuất hạ xếp hạng Indonesia: Bài học cho các thị trường mới nổi

Ngày 15/10, MSCI công bố đề xuất hạ Indonesia xuống nhóm “độc lập” (standalone), xếp dưới cả thị trường cận biên. Đây là mức hạ hai bậc và nặng hơn nhiều so với cảnh báo hồi tháng 1, khi MSCI chỉ đề cập khả năng hạ xuống nhóm cận biên.

MSCI cho rằng việc duy trì vị thế thị trường mới nổi của Indonesia có thể “không còn phù hợp”. Tổ chức này viện dẫn ba vấn đề: cấu trúc sở hữu cổ phần thiếu minh bạch, nghi vấn giao dịch thông đồng có tổ chức và năng lực thực thi quản lý yếu. Theo MSCI, các cải cách Indonesia đã công bố chưa đủ thuyết phục, và nhà đầu tư cần thấy việc thực thi nhất quán, hiệu quả bền vững.

Quá trình tham vấn kéo dài đến 30/4/2027, quyết định cuối cùng sẽ được công bố trước 30/6/2027. MSCI cho biết sẽ thực hiện việc hạ xếp hạng Indonesia nếu tham vấn không cho thấy bằng chứng rõ ràng về cải thiện đáng kể trong giám sát và cấu trúc thị trường. Trong thời gian chờ, tổ chức này duy trì lệnh đóng băng, không tăng tỷ lệ sở hữu nước ngoài được tính và không bổ sung cổ phiếu mới vào chỉ số.

Hệ quả nếu bị hạ xếp hạng

Nhóm độc lập nằm ngoài các chỉ số toàn cầu chính mà dòng vốn thụ động trị giá hàng nghìn tỷ USD bám theo. Nếu bị hạ xếp hạng, cổ phiếu Indonesia sẽ bị loại khỏi chỉ số MSCI Emerging Markets, buộc các quỹ mô phỏng chỉ số phải bán ra.

Mirae Asset Sekuritas Indonesia ước tính khoảng 3 tỷ USD vốn thụ động sẽ rút đi, dựa trên tỷ trọng còn lại của Indonesia trong chỉ số. Goldman Sachs ước tính khoảng 5 tỷ USD trong kịch bản hạ xuống nhóm cận biên, còn FTSE Russell đưa ra con số khoảng 3,5 tỷ USD. Giới phân tích cảnh báo áp lực sẽ lớn hơn nếu Indonesia bị chuyển thẳng xuống nhóm độc lập.

Thiệt hại lớn hơn có thể nằm ở uy tín. Việc bị xếp ngoài cả nhóm cận biên sẽ khiến nhiều quỹ chủ động, vốn dùng phân loại của MSCI làm chuẩn, rút khỏi thị trường hoặc giảm tỷ trọng. Theo Edaily, nếu bị hạ xếp hạng, Indonesia sẽ chung nhóm với các thị trường như Palestine hay Lebanon.

Thị trường định giá kịch bản xấu

Phản ứng của nhà đầu tư cho thấy tác động lớn của tin tức này. Ngày 16/10, chỉ số Jakarta Composite (JCI) giảm 11,57% - đánh dấu phiên giảm mạnh nhất kể từ tháng 1/1998. Phiên 19/10, chỉ số giảm thêm 3,64% xuống 4.996,61 điểm, lần đầu dưới mốc 5.000 điểm kể từ tháng 10/2020. Theo Bloomberg, mức giảm khoảng 15% trong hai phiên là sâu nhất kể từ năm 1989.

Cổ phiếu các ngân hàng lớn như Bank Central Asia và Bank Mandiri mất gần 15% chỉ trong phiên đầu. Jakarta Globe ước tính thị trường mất khoảng 85 tỷ USD vốn hóa trong một tuần.

Cú sốc này làm trầm trọng thêm một thị trường vốn đã suy yếu nghiêm trọng. Tính từ đầu năm nay, JCI mất khoảng 39%, đưa Indonesia trở thành thị trường có diễn biến tệ nhất thế giới năm 2026. Khối ngoại bán ròng 4,9 tỷ USD, hướng tới năm tồi tệ nhất từ trước tới nay.

Theo Ngân hàng Trung ương Indonesia, tỷ lệ sở hữu nước ngoài giảm từ 27% hồi tháng 1 xuống 25%. Đồng rupiah mất khoảng 8%, có lúc rơi xuống 18.070 rupiah đổi một USD, sát đáy lịch sử 18.190.

Quá trình suy giảm vị thế đã diễn ra âm thầm từ trước. Chỉ số MSCI Indonesia co lại từ 18 cổ phiếu đầu năm xuống còn 9, còn tỷ trọng của Indonesia trong chỉ số MSCI Emerging Markets giảm từ 1,16% xuống 0,43% vào tháng 9.

Cải cách gấp gáp, niềm tin chưa trở lại

Chính phủ Indonesia đang gấp rút phản ứng nhanh với diễn biến. Sau cuộc gặp với đại diện MSCI ngày 19/10, Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia (IDX) Jeffrey Hendrik công bố sẽ loại 80 cổ phiếu có mức độ tập trung sở hữu cao khỏi cách tính chỉ số JCI. Nhóm này chiếm khoảng 18% tỷ trọng chỉ số. Ông cho biết mục tiêu là tạo ra một chỉ số đáng tin cậy và có tính toàn vẹn cao hơn.

IDX cũng mở rộng yêu cầu công bố quan hệ liên kết với cổ đông nắm trên 1% cổ phần và siết biên độ giảm tối đa mỗi phiên từ 15% xuống 7% đến hết năm. Cơ quan Dịch vụ Tài chính (OJK) cam kết cải cách giám sát và xử lý nghi vấn giao dịch phối hợp.

Thị trường đón nhận tin tức này tích cực. Phiên 20/10, JCI tăng 5,65% lên 5.278,89 điểm. Tuy vậy, cú hồi này không đồng nghĩa với rủi ro đã đi qua. Theo Bloomberg, để tránh bị hạ xếp hạng, Indonesia cần chứng minh việc thực thi bền vững trên toàn thị trường, đủ để thuyết phục MSCI rằng cải cách vượt ra ngoài nhóm cổ phiếu đang bị soi xét. Chuyên gia Kinh tế trưởng Josua Pardede của Bank Permata nhận định Indonesia cần cho thấy tiến bộ rõ ràng và đo lường được, thay vì chỉ công bố thêm cải cách.

Bài học nào cho Việt Nam?

Việt Nam vừa chính thức được FTSE Russell nâng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp từ ngày 21/9, sau gần 8 năm nằm trong danh sách theo dõi. Bài học của Indonesia đến đúng lúc như một lời khẳng định rằng cột mốc này mới chỉ là điểm khởi đầu.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, bà Wanming Du, Giám đốc Chính sách Chỉ số khu vực châu Á Thái Bình Dương của FTSE Russell, từng khẳng định phân loại thị trường không phải sự kiện một lần. Theo bà, những vấn đề về chất lượng dữ liệu, minh bạch và tính nhất quán trong vận hành có thể nhanh chóng làm suy giảm niềm tin nhà đầu tư nếu không được xử lý.

Trường hợp Indonesia cho thấy cái giá của việc không giữ vững các cam kết quốc tế. Những vấn đề MSCI nêu với Indonesia, từ sở hữu tập trung, quan hệ liên kết thiếu minh bạch đến nghi vấn giao dịch thao túng, cũng là những nội dung mà nhiều thị trường mới nổi, trong đó có Việt Nam, đang tiếp tục hoàn thiện.

Indonesia mất nhiều năm để xây dựng vị thế, nhưng chỉ trong hai phiên, chỉ số chính đã giảm khoảng 15%. Việc tham gia rổ chỉ số toàn cầu mở ra cơ hội thu hút dòng vốn lớn, nhưng đồng thời cũng khiến thị trường nhạy cảm hơn với các tín hiệu về chất lượng quản trị và giám sát.