TÁI CẤU TRÚC DOANH NGHIỆP: Trọng tâm của tái cơ cấu nền kinh tế 2026-2030, vấn đề đặt ra cho doanh nghiệp

Nhằm góp phần phản ánh bức tranh về đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển lực lượng doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh, năng lực nội tại và tính tự chủ, tự cường của nền kinh tế, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn “Tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh mới”.

Bức tranh kinh tế 9 tháng năm 2026

Phát biểu tham luận tại Diễn đàn, TS Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, tình hình kinh tế Việt Nam trong 9 tháng đầu năm 2026 ghi nhận mức tăng trưởng vĩ mô tích cực, với GDP quý III đạt khoảng 9,95%. Mặc dù vậy, hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp bộc lộ nhiều chỉ báo về sức khỏe nội tại. Số lượng doanh nghiệp gia nhập và quay trở lại thị trường 9 tháng năm 2026 giảm 3,2% so với cùng kỳ. Trong khi đó, số doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể tăng tới 118%. Khu vực đầu tư tư nhân, chiếm 53% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, chỉ đạt mức tăng trưởng 14%, ghi nhận tốc độ tăng thấp nhất trong ba khu vực kinh tế.

Đáng chú ý, 4 địa phương đầu tàu kinh tế gồm TP HCM, Hà Nội, Hải Phòng và Đồng Nai hiện đóng góp gần 47% tổng GDP cả nước. Tuy nhiên, cả 4 địa phương này đều dự kiến không đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế đề ra cho năm 2026. Cường độ đầu tư tích lũy ở mức rất cao đang làm thu hẹp khả năng tiếp tục tạo thêm tăng trưởng nếu chỉ dựa vào phương thức mở rộng đầu vào vốn.

TS Nguyễn Đức Hiển đánh giá kết quả tăng trưởng tổng thể đạt mức ấn tượng, nhưng nền tảng phát triển của nền kinh tế chưa thực sự vững chắc. Tác động từ các biến động kinh tế toàn cầu đang gây áp lực lên chi phí đầu vào, thị trường tiêu thụ và năng lực vận hành của doanh nghiệp trong nước.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Kết luận 18-KL/TW đã công khai toàn bộ 45 chỉ tiêu và 92 nhiệm vụ phát triển giai đoạn 2026–2030. Tiếp đó, Kết luận 106-KL/TW xác định mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2027 phải đạt từ 10%/năm trở lên, đưa GDP bình quân đầu người đạt khoảng 6.100 USD vào năm 2027 và khoảng 8.500 USD vào năm 2030.

Theo kịch bản tăng trưởng hai chữ số, cơ cấu GDP đến năm 2030 đặt yêu cầu ngành công nghiệp và xây dựng đóng góp 41,8%, ngành dịch vụ chiếm 42,0%, ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 8,6%, phần còn lại là thuế trừ trợ cấp sản phẩm chiếm 7,6%. Yếu tố năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) phải đóng góp 55,0% vào tăng trưởng GDP, trong khi tốc độ tăng năng suất lao động bình quân cần đạt 8,5–9,5%/năm. Mặc dù vậy, dự báo năm 2026 cho thấy chỉ số TFP và tốc độ tăng năng suất lao động đều đối mặt rủi ro không đạt mục tiêu đề ra.

Về khía cạnh tài chính, TS Nguyễn Đức Hiển cho biết, tổng nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội để đáp ứng kịch bản tăng trưởng 10%/năm trong 5 năm ước tính đạt 38,5 triệu tỷ VNĐ. Theo Nghị quyết 26/2026/QH16, tổng chi ngân sách nhà nước giai đoạn 2026–2030 dự kiến đạt khoảng 21,2 triệu tỷ VNĐ, trong đó chi đầu tư phát triển là 8,51 triệu tỷ VNĐ và kế hoạch đầu tư công trung hạn đạt 8,22 triệu tỷ VNĐ.

Theo TS Nguyễn Đức Hiển, nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước chỉ đáp ứng một phần nhu cầu phát triển. Phần vốn còn lại buộc phải huy động từ khu vực tư nhân trong nước và nguồn vay nợ nước ngoài. Điều này đặt ra áp lực lớn trong việc thiết kế cơ chế chính sách nhằm thu hút và khơi thông nguồn vốn tích lũy trong dân chúng và doanh nghiệp.

Bên cạnh bài toán nguồn vốn dài hạn, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp chịu sự đè nén từ các biến số vĩ mô ngắn hạn. Thị trường tài chính cũng ghi nhận sự lệch pha giữa nhu cầu vốn và khả năng cung ứng tín dụng. Đến ngày 30/09/2026, tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống đạt khoảng 20,75 triệu tỷ VNĐ, tăng 11,59% so với cuối năm 2025 và tăng 16,69% so với cùng kỳ. Mặc dù vậy, tốc độ huy động vốn của hệ thống ngân hàng chỉ đạt 9,78%, tạo ra cân đối rủi ro cho các tổ chức tín dụng. Nhu cầu vốn trung hạn cho nền kinh tế năm 2027 ước tính chiếm 36–38% GDP.

"Việc nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào kênh tín dụng ngân hàng sẽ gia tăng rủi ro hệ thống. Các cơ quan quản lý đang khẩn trương hoàn thiện đề án tổng thể cải cách thị trường vốn, tái khởi động thị trường trái phiếu doanh nghiệp và mở rộng kênh huy động vốn từ quỹ đầu tư quốc tế", TS Nguyễn Đức Hiển nhận định.

Năm 2027 và bước ngoặt từ cải cách thể chế

Năm 2027 được xác định là điểm rơi chính sách quan trọng khi hàng loạt quyết sách chiến lược về thể chế bắt đầu phát huy hiệu lực thực tiễn. Quốc hội khóa XVI dự kiến xem xét và thông qua 43 dự án luật cùng các nghị quyết quy phạm pháp luật. Trong đó, ba đạo luật nền tảng gồm Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản được kỳ vọng sẽ giải tỏa vướng mắc pháp lý kéo dài. Ngày 17/10/2026, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhằm thể chế hóa chủ trương hỗ trợ kinh tế tư nhân.

Việc sửa đổi Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa đánh dấu sự thay đổi tư duy quản lý. Cơ chế hỗ trợ sẽ chuyển từ hình thức phân bổ ngân sách hành chính sang phương thức đặt hàng trực tiếp qua các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Các cơ quan chức năng đồng thời đẩy mạnh tháo gỡ khó khăn cho các dự án đọng vốn, xử lý tài sản công dư thừa và điều chỉnh quy hoạch đất đai, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận tài sản thông qua hoạt động M&A.

TS Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư tưởng quản lý nhà nước. Các cơ quan chức năng cần chấp nhận mức độ rủi ro nhất định khi vận hành các cơ chế thử nghiệm như cho vay ngang hàng hay mô hình cấp tín dụng dựa trên dòng tiền và chuỗi cung ứng.

Trọng tâm tái cấu trúc nền kinh tế còn gắn liền với việc tận dụng các cơ hội từ hội nhập quốc tế. Hiệp định VEFTA ký kết ngày 18/10/2026 giữa Việt Nam và Khối EFTA mở ra điều kiện ưu đãi thuế quan cho các mặt hàng công nghiệp và thủy sản. Đồng thời, tiến trình đàm phán thương mại với Mỹ ghi nhận kim ngạch song phương 9 tháng năm 2026 đạt 157,83 tỷ USD, tạo nền tảng thu hút dòng vốn công nghệ cao.

Các mô hình kinh tế mới bao gồm kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế tầm thấp đang được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động quốc gia. Trong đó, Chiến lược AI quốc gia tập trung vào việc xây dựng công cụ, nền tảng công nghệ dùng chung để chuyển giao cho doanh nghiệp, giúp nâng cao năng suất lao động.

Theo mục tiêu đến năm 2030, khu vực kinh tế tư nhân phấn đấu đạt 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, duy trì tốc độ tăng trưởng 10–12%/năm, đóng góp 55–58% GDP và giải quyết 84–85% tổng số lao động. Môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam được đặt mục tiêu vươn lên thuộc nhóm 3 quốc gia dẫn đầu khu vực ASEAN vào năm 2028.

Ba giải pháp tái cấu trúc từ nội lực doanh nghiệp

Để thích ứng với các yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động triển khai các giải pháp tái cấu trúc toàn diện. TS Nguyễn Đức Hiển gợi mở ba hướng đi trọng tâm đối với doanh nghiệp tư nhân.

Thứ nhất, doanh nghiệp cần tái cấu trúc quản trị và tài chính, minh bạch hóa hoạt động, củng cố dòng tiền, kiểm soát rủi ro và nâng cao năng lực chống chịu trước các biến động vĩ mô.

Thứ hai, doanh nghiệp cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thay đổi phương thức cạnh tranh dựa trên giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị thương hiệu.

Thứ ba, doanh nghiệp cần tái cấu trúc thị trường và chuỗi cung ứng, chủ động tham gia các chương trình liên kết như Go Global, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Các tập đoàn lớn và doanh nghiệp nhà nước cần phân định rõ vai trò, tránh tình trạng chèn lấn phân khúc hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

TS Nguyễn Đức Hiển khẳng định Ban Chỉ đạo Chiến lược Trung ương luôn trân trọng ghi nhận các đề xuất thực tiễn từ cộng đồng doanh nghiệp để tham mưu cho Đảng và Nhà nước hoàn thiện chính sách, tạo môi trường thuận lợi nhất cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.