Tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh mới

“Tái cấu trúc không phải để doanh nghiệp trở nên nhỏ hơn, mà để trở nên tinh gọn hơn, mạnh hơn và có giá trị hơn. Doanh nghiệp không chỉ tái cấu trúc để vượt qua khó khăn hôm nay, mà để đủ năng lực nắm bắt cơ hội ngày mai” - TS Trần Đình Lý, Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam (VMA); Phó Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Đông Sài Gòn (HEBA) trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp.

Ông Lý khẳng định: đừng đợi khủng hoảng mới tái cấu trúc. Khi doanh nghiệp đang phát triển tốt chính là lúc có nhiều điều kiện nhất để chủ động đổi mới và chuẩn bị cho tương lai. Tái cấu trúc không đơn thuần là biện pháp ứng phó mà phải trở thành một phần của chiến lược phát triển bền vững.

- Thưa ông, 9 tháng đầu năm 2026, kinh tế Việt Nam tăng trưởng tích cực nhưng số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn còn là vấn đề đáng chú ý. Ông nhìn nhận những diễn biến trái chiều này như thế nào? Đây có phải là động lực thúc đẩy tái cấu trúc doanh nghiệp?

Theo tôi, bức tranh kinh tế 9 tháng đầu năm 2026 cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: Kinh tế tăng trưởng không có nghĩa là mọi doanh nghiệp đều tăng trưởng; cơ hội thị trường không đồng nghĩa với khả năng tồn tại của tất cả doanh nghiệp. Những biến động về địa chính trị, thuế quan, tỷ giá, chi phí logistics và chuỗi cung ứng đang trở thành phép thử đối với năng lực quản trị, sức chống chịu và khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Trong cùng một môi trường kinh doanh, có doanh nghiệp tiếp tục mở rộng đầu tư, gia tăng lợi nhuận, nhưng cũng có doanh nghiệp phải thu hẹp hoạt động hoặc rút lui khỏi thị trường. Sự phân hóa này phản ánh những khác biệt về nền tảng tài chính, chất lượng quản trị, năng lực đổi mới và khả năng tận dụng cơ hội.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng khó khăn của doanh nghiệp còn chịu tác động từ đặc thù ngành nghề, chu kỳ kinh doanh và điều kiện thị trường. Điều đáng chú ý là lợi thế cạnh tranh đang dịch chuyển từ quy mô, chi phí thấp sang năng suất, tốc độ thích ứng và khả năng tạo ra giá trị khác biệt. Doanh nghiệp lớn chưa chắc đã mạnh nếu bộ máy cồng kềnh; doanh nghiệp nhỏ vẫn có thể phát triển tốt nếu có chiến lược đúng và quản trị hiệu quả. Chính những diễn biến đó đặt ra yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ hơn cho tất cả các doanh nghiệp.

- Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) chiếm hơn 96% doanh nghiệp nội. Trong những điểm nghẽn cạnh tranh của SME, nếu chỉ chọn một khía cạnh cần ưu tiên tái cấu trúc, đó là gì?

Doanh nghiệp SMEs có tinh thần năng động, sáng tạo, khả năng thích nghi và ý chí vượt khó, có lợi thế về sự linh hoạt, khả năng ra quyết định nhanh và am hiểu thị trường.

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp phát triển nhanh hơn năng lực quản trị của chính mình. Họ khởi đầu thành công nhờ kinh nghiệm, sự nhạy bén và các mối quan hệ của người sáng lập. Nhưng khi quy mô mở rộng, nếu vẫn điều hành tập trung vào một cá nhân, thiếu phân quyền, thiếu dữ liệu và cơ chế kiểm soát thì những lợi thế ban đầu có thể trở thành rào cản. Không ít doanh nghiệp có doanh thu tăng nhưng dòng tiền căng thẳng; có nhiều nhân sự nhưng hiệu suất chưa tương xứng; có sản phẩm tốt nhưng thương hiệu chưa mạnh.

Nếu chỉ lựa chọn một ưu tiên, tôi chọn tái cấu trúc tư duy và hệ thống quản trị, bắt đầu từ người lãnh đạo. Theo tôi, cần thực hiện ba chuyển đổi căn bản: từ quản trị chủ yếu bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng hệ thống và dữ liệu; từ chạy theo doanh thu sang chú trọng hiệu quả, dòng tiền và giá trị dài hạn; từ phụ thuộc vào người sáng lập sang xây dựng đội ngũ, cơ chế phân quyền và văn hóa trách nhiệm.

Với SME, tái cấu trúc không nhất thiết phải đầu tư lớn hay xây dựng bộ máy phức tạp. Có thể bắt đầu từ những việc thiết thực như minh bạch tài chính, chuẩn hóa quy trình, quản trị dòng tiền và thiết lập các chỉ số đánh giá hiệu quả phù hợp. Doanh nghiệp muốn lớn, trước hết hệ thống quản trị phải trưởng thành. Một doanh nghiệp có thể phát triển nhờ tài năng của người sáng lập, nhưng muốn phát triển bền vững phải dựa vào sức mạnh của cả hệ thống.

- “Chìa khóa” để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh mới theo TS, là gì?

Doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy ứng phó với biến động sang chủ động kiến tạo năng lực cạnh tranh. Không chỉ hỏi làm thế nào để tồn tại, mà phải trả lời được câu hỏi: Doanh nghiệp sẽ tạo ra giá trị gì khác biệt và dựa vào năng lực nào để phát triển trong 5–10 năm tới?

Tôi đề xuất năm ưu tiên. Thứ nhất, tái định vị chiến lược kinh doanh. Xác định rõ thị trường, khách hàng mục tiêu, lợi thế cạnh tranh và những hoạt động thực sự tạo ra giá trị. Không đầu tư dàn trải hoặc chạy theo quy mô bằng mọi giá.

Thứ hai, củng cố nền tảng tài chính và quản trị rủi ro. Doanh thu và lợi nhuận quan trọng, nhưng dòng tiền quyết định khả năng duy trì hoạt động. Cần kiểm soát công nợ, đa dạng hóa thị trường và chủ động các kịch bản ứng phó.

Thứ ba, đầu tư cho con người và năng lực quản trị. Tái cấu trúc chỉ thành công khi đội ngũ sẵn sàng thay đổi. Doanh nghiệp cần phát triển nhân lực số, đội ngũ quản lý cấp trung và văn hóa học tập liên tục. Đặc biệt, liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học và các tổ chức nghiên cứu cần đi vào thực chất, gắn đào tạo và chuyển giao công nghệ với những bài toán cụ thể của doanh nghiệp.

Thứ tư, chuyển đổi số gắn với hiệu quả và phát triển thương hiệu dài hạn. Không chạy theo công nghệ bằng mọi giá; cần đầu tư có trọng tâm, đo lường kết quả và xây dựng thương hiệu dựa trên chất lượng, uy tín và sự khác biệt.

Thứ năm, tăng cường liên kết và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đặc biệt với SME, hợp tác với doanh nghiệp lớn, hiệp hội, trường đại học và đối tác quốc tế sẽ giúp chia sẻ nguồn lực, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong một thế giới cạnh tranh ngày càng mạnh, năng lực hợp tác cũng chính là một lợi thế cạnh tranh.

Về chính sách, tôi cho rằng Nhà nước cần tiếp tục xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện để SME tiếp cận vốn, công nghệ, nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, các hiệp hội như Hội Marketing Việt Nam, Hội Doanh nghiệp Đông Sài Gòn cần phát huy mạnh hơn vai trò kết nối, đào tạo, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới. Hiệp hội không chỉ là nơi gặp gỡ, mà cần trở thành hệ sinh thái cùng học hỏi, cùng hợp tác và cùng phát triển.

Với bản lĩnh, tinh thần dấn thân và khát vọng vươn lên của doanh nhân Việt Nam, cùng với quản trị hiện đại, công nghệ, thương hiệu và sự liên kết, chắc chắn doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

- Trân trọng cảm ơn ông!