Siết điều kiện chỉ định thầu, bảo đảm cạnh tranh thực chất

Việc sửa đổi Luật Đấu thầu nhằm thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, chủ trương, giải pháp đã được xác định trong văn kiện, nghị quyết của Đảng, Nhà nước; tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Đáng chú ý, Dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi (Dự thảo) hướng tới đổi mới phương thức quản lý hoạt động đấu thầu, chuyển trọng tâm từ quản lý quá trình sang quản lý chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra.

Đóng góp ý kiến vào Dự thảo, đa số các ý kiến cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn, khơi thông nguồn lực và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, bên cạnh yêu cầu đơn giản hóa thủ tục, mở rộng quyền tự chủ, các đại biểu cũng nhấn mạnh cần thiết lập cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ để bảo đảm cạnh tranh thực chất, minh bạch và hiệu quả.

Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật lần này không chỉ nhằm cải cách quy trình, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư mà quan trọng hơn là hoàn thiện cơ chế quản lý hoạt động đấu thầu theo hướng bảo đảm cạnh tranh thực chất, mở rộng quyền tự chủ, kiểm soát chặt chẽ việc thực thi quyền quyết định và nâng cao hiệu quả lựa chọn, thực hiện hợp đồng.

Từ yêu cầu bảo đảm cạnh tranh thực chất, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, cần quy định chặt chẽ điều kiện, phạm vi áp dụng các hình thức lựa chọn không qua cạnh tranh. Đây là vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc hoàn thiện Luật Đấu thầu, bởi bản chất của đấu thầu là lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư thông qua cạnh tranh công bằng, minh bạch, qua đó đạt hiệu quả cao nhất về chất lượng, chi phí và tiến độ.

Theo Dự thảo, các trường hợp chỉ định thầu được mở rộng, bao gồm gói thầu thuộc lĩnh vực chiến lược hoặc cần đáp ứng tiến độ, chất lượng và hiệu quả; đồng thời cho phép chỉ định nhà đầu tư đối với dự án cần đẩy nhanh tiến độ nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, những tiêu chí như thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng tiến độ, chất lượng, hiệu quả hoặc thuộc lĩnh vực chiến lược có phạm vi tương đối rộng, còn mang tính định tính. Nếu thiếu điều kiện áp dụng cụ thể, các quy định này có thể dẫn đến cách hiểu và vận dụng khác nhau, làm gia tăng phạm vi chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư.

Do đó, ông đề nghị rà soát, hoàn thiện Dự thảo theo hướng quy định rõ điều kiện, tiêu chí và giới hạn áp dụng chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư, bảo đảm chỉ áp dụng trong những trường hợp thực sự cần thiết, có căn cứ khách quan. Việc này nhằm tránh tình trạng mở rộng các hình thức lựa chọn không qua cạnh tranh, làm suy giảm cơ hội tham gia bình đẳng của nhà thầu, nhà đầu tư.

Cùng quan điểm về vấn đề này, đại biểu Phan Thị Nguyệt Thu, ĐBQH tỉnh Nghệ An cho rằng, mở rộng quyền tự chủ trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư cần gắn với yêu cầu bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Góp ý về quyền tự chủ trong hoạt động mua sắm, đấu thầu tại điểm a khoản 1 Điều 3, đại biểu đề nghị làm rõ cách áp dụng đối với các gói thầu sử dụng vốn do tổ chức, cá nhân trong nước tài trợ, đặc biệt khi nhà tài trợ không đặt ra yêu cầu về lựa chọn nhà thầu hoặc có nhiều nhà tài trợ với yêu cầu khác nhau, nhằm tránh lúng túng trong quá trình thực hiện.

Về chỉ định thầu tại điểm i khoản 6 Điều 19, đại biểu nhận định các tiêu chí về tiến độ, chất lượng và hiệu quả còn khái quát, chưa đủ rõ để làm căn cứ áp dụng. Do đó, cần cụ thể hóa điều kiện chỉ định thầu, đồng thời quy định rõ trách nhiệm giải trình của người quyết định để hạn chế nguy cơ lạm dụng cơ chế này.

Đối với chỉ định nhà đầu tư tại điểm a khoản 3 Điều 23, đại biểu đánh giá quy định này tạo sự linh hoạt cho các dự án đầu tư kinh doanh cấp bách, khẩn cấp. Tuy nhiên, cần xác định rõ tiêu chí đánh giá tính cấp bách và yêu cầu đẩy nhanh tiến độ, bảo đảm việc áp dụng cơ chế đặc thù thực sự phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Liên quan đến khoản 5 Điều 23, trong trường hợp dự án đáp ứng điều kiện áp dụng nhiều hình thức lựa chọn nhà đầu tư, đại biểu đề nghị làm rõ căn cứ để người có thẩm quyền quyết định hình thức phù hợp, nhất là với chỉ định nhà đầu tư. Việc này cần đi đôi với quy định cụ thể về trách nhiệm giải trình, bảo đảm quyết định lựa chọn khách quan và sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư.