Một luật sửa 4 luật ngành Công Thương: Tránh tạo khoảng trống pháp lý

Tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ hai, sáng 28/10, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Bên cạnh việc đánh giá cao tinh thần cầu thị của cơ quan soạn thảo, tham gia góp ý, đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn ghi nhận dự thảo đã kịp thời bổ sung các tiêu chí như khả năng kiểm soát dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, rào cản chuyển đổi của người dùng và lợi thế hệ sinh thái số (Điều 26, Điều 27).

Tuy nhiên, theo đại biểu, ranh giới giữa “lợi thế do đổi mới sáng tạo hợp pháp” và “lạm dụng vị trí thống lĩnh để triệt hạ đối thủ” trên môi trường số là vô cùng mong manh.

“Nếu không có phương pháp đánh giá phù hợp thì có thể dẫn đến hai hệ quả: hoặc là bỏ lọt hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường, hoặc là tạo ra rủi ro pháp lý đối với chính hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp,” đại biểu phân tích và đề nghị, luật phải làm rõ nguyên tắc phân biệt rạch ròi hai trạng thái này.

Về phân cấp việc cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) cho UBND cấp tỉnh (Điều 34, 35 Luật Quản lý ngoại thương), đại biểu Nguyễn Đặng Ân lưu ý, quy trình xác minh xuất xứ rất phức tạp, thường diễn ra theo chuỗi, sản xuất tại một tỉnh, xuất khẩu qua cửa khẩu tỉnh khác và chịu sự kiểm tra của hải quan.

Do đó, theo đại biểu, phân quyền cấp C/O không đơn thuần là giải quyết một thủ tục hành chính, mà gắn liền với cam kết quốc tế, phòng chống gian lận thương mại và uy tín quốc gia. Nếu thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu số tức thời giữa các địa phương và các bộ, ngành, nguy cơ đứt gãy thông tin và xuất hiện “khoảng trống trách nhiệm” là rất lớn.

Về lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên thương mại điện tử, nêu thực tế: Giao dịch trực tuyến hiện nay mang tính liên vùng sâu sắc; người mua một nơi, người bán một nẻo, máy chủ nền tảng đặt ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài. Đại biểu đặt vấn đề: Làm thế nào để người tiêu dùng chỉ cần tìm đến một đầu mối duy nhất là được hỗ trợ, theo dõi xử lý từ đầu đến cuối, thay vì phải chạy đôn chạy đáo qua nhiều cơ quan?

Từ đó, đại biểu đề nghị, phải có một cơ quan đầu mối quốc gia thường trực xử lý.

Tham gia phiên thảo luận, phân tích sự thiếu logic giữa Điều 24 và Điều 26 sửa đổi, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng cho rằng, dự thảo quy định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh khi có thị phần từ 30% trở lên, hoặc có thị phần từ 10% trở lên kèm theo sức mạnh thị trường đáng kể. Việc áp “ngưỡng cứng” tối thiểu 10% thị phần là chưa phù hợp với thực tiễn kinh tế số.

Theo đại biểu, một doanh nghiệp công nghệ có thị phần dưới 10% nhưng lại kiểm soát dữ liệu người dùng quan trọng, hạ tầng thiết yếu hoặc các kênh tiếp cận khách hàng độc quyền thì hoàn toàn có khả năng chi phối thị trường. Quy định ngưỡng cứng có nguy cơ bỏ lọt chính những trường hợp này.

Từ đó, đại biểu kiến nghị, cần bổ sung cơ chế ngoại lệ đối với doanh nghiệp dưới 10% thị phần nhưng có bằng chứng rõ ràng về khả năng chi phối; đồng thời khi tính thị phần (Điều 10), cơ quan quản lý phải phân biệt rõ giữa tổng giá trị giao dịch qua nền tảng (GMV) với doanh thu thực tế, loại trừ các giao dịch ảo, giao dịch trùng lặp.

Về phân cấp cấp C/O, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cảnh báo, chỉ cần một địa phương chứng nhận thiếu chặt chẽ, để lọt gian lận xuất xứ thì hậu quả có thể lan ra cả ngành hàng, làm tổn hại uy tín của cả thị trường xuất khẩu Việt Nam trước các chế tài quốc tế.

Từ đó, đại biểu đề nghị, luật phải quy định rành mạch trách nhiệm hậu kiểm, cơ chế điều phối liên tỉnh và đặc biệt là vai trò “nhạc trưởng” của cơ quan Trung ương khi đối tác quốc tế yêu cầu điều tra, xác minh xuất xứ.

Cùng với các nội dung đã nêu, quan tâm đề xuất bãi bỏ đồng loạt các quy định về hợp đồng và chế tài thương mại trong Luật Thương mại (khoản 11 Điều 1) để áp dụng thống nhất theo Bộ luật Dân sự, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, việc này sẽ làm thay đổi căn bản cơ chế phân chia quyền và rủi ro.

“Hiện nay, Điều 301 Luật Thương mại khống chế mức phạt vi phạm hợp đồng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ vi phạm. Nếu bãi bỏ để chuyển hoàn toàn sang cơ chế tự do thỏa thuận của Bộ luật Dân sự, các doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn yếu thế trong đàm phán chuỗi cung ứng có thể bị đối tác lớn ép buộc chấp nhận các mức phạt vô lý, bất lợi”, đại biểu bày tỏ.

Mặc dù dự thảo đã tiếp thu bằng cách lùi thời điểm hiệu lực sang ngày 01/01/2028, tuy nhiên, theo đại biểu, đây mới chỉ là giải pháp tạm thời, chưa giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Do đó, đại biểu đề nghị, cơ quan soạn thảo cần rà soát kỹ lưỡng từng điều khoản, tránh tình trạng thống nhất pháp luật nhưng lại chuyển rủi ro sang phía doanh nghiệp.

Về vấn đề liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng, đại biểu đề nghị tăng cường hậu kiểm dựa trên phân loại rủi ro thay vì quản lý tiền kiểm hành chính. Đồng thời, đối với quy định về khuyến mại trên không gian mạng, phải xác định rõ nguyên tắc tính hạn mức khi một đơn hàng cùng lúc áp dụng “ma trận” giảm giá: voucher, hoàn tiền, tích điểm và trợ giá nền tảng, tránh việc sàn thương mại điện tử dùng “chiêu bài” trợ giá để triệt hạ đối thủ cạnh tranh không lành mạnh.