Bảo hộ giống cây trồng trước rủi ro pháp lý

Một giống cây trồng mới có thể là thành quả của nhiều năm nghiên cứu, lai tạo, khảo nghiệm và đầu tư. Tuy nhiên, quyền khai thác thành quả ấy có thể bị gián đoạn nếu chủ bằng không thực hiện đúng hạn nghĩa vụ nộp lệ phí duy trì hiệu lực. Vấn đề tưởng chừng chỉ liên quan đến thủ tục hành chính này đang đặt ra những băn khoăn về khả năng bảo vệ quyền tài sản của tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp.

Tại phiên thảo luận ngày 3/11 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, quy định liên quan đến đình chỉ và phục hồi hiệu lực bằng bảo hộ giống cây trồng đã thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu Quốc hội. Những ý kiến tại nghị trường tập trung vào nguy cơ gián đoạn quyền bảo hộ, cơ chế thông báo cho chủ bằng và việc xử lý các quan hệ pháp lý phát sinh trong thời gian bằng bị đình chỉ.

Theo Điều 170 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, bằng bảo hộ giống cây trồng có thể bị đình chỉ hiệu lực trong một số trường hợp, trong đó có việc chủ bằng không nộp lệ phí duy trì theo quy định. Đối với trường hợp này, bằng bảo hộ tự động bị đình chỉ hiệu lực kể từ ngày bắt đầu năm hiệu lực đầu tiên mà lệ phí duy trì không được nộp.

Tuy nhiên, pháp luật hiện hành đồng thời quy định trách nhiệm thông báo của cơ quan quản lý và cơ chế để chủ bằng đề nghị khắc phục nguyên nhân đình chỉ, phục hồi hiệu lực. Đây là những quy định có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm quyền lợi của chủ bằng khi phát sinh sai sót hoặc chậm trễ trong quá trình thực hiện nghĩa vụ.

Điểm đáng chú ý tại lần sửa đổi này là những băn khoăn về việc duy trì các cơ chế bảo vệ nói trên. Nếu quy định về thông báo và thời hạn khắc phục không được thiết kế đầy đủ, chủ bằng có thể đối mặt với tình trạng quyền bảo hộ bị gián đoạn mà không kịp thời nhận biết hoặc xử lý.

Đối với doanh nghiệp, đây không đơn thuần là câu chuyện nộp chậm một khoản lệ phí. Bằng bảo hộ giống cây trồng là căn cứ pháp lý để chủ bằng thực hiện các quyền khai thác thương mại, cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng giống và ngăn cấm những hành vi sử dụng trái phép trong phạm vi pháp luật bảo hộ.

Đằng sau mỗi giống cây trồng mới là quá trình đầu tư kéo dài, từ nghiên cứu, chọn tạo, khảo nghiệm đến tổ chức sản xuất và phát triển thị trường. Khả năng thu hồi vốn của doanh nghiệp phụ thuộc đáng kể vào việc khai thác hiệu quả thành quả nghiên cứu trong thời hạn được bảo hộ.

Bởi vậy, sự ổn định của quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa trực tiếp đối với hoạt động kinh doanh. Khi hiệu lực bằng bảo hộ bị đình chỉ, doanh nghiệp không chỉ phải thực hiện thủ tục khắc phục mà còn có thể phát sinh những vướng mắc trong việc xác định quyền và nghĩa vụ đối với các hoạt động khai thác giống cây trồng trong thời gian này.

Dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, việc quy định nghĩa vụ nộp lệ phí duy trì hiệu lực bằng bảo hộ giống cây trồng là cần thiết. Tuy nhiên, cơ chế đình chỉ hiệu lực phải được thiết kế thận trọng, bởi quyền đối với giống cây trồng là thành quả của quá trình nghiên cứu, chọn tạo và đầu tư, có thể mang giá trị kinh tế lớn đối với doanh nghiệp.

“Vấn đề không chỉ nằm ở việc chủ bằng chậm nộp một khoản lệ phí, mà là những hệ quả pháp lý phát sinh trong thời gian bằng bảo hộ bị đình chỉ. Nếu sau đó chủ bằng hoàn thành nghĩa vụ và được phục hồi hiệu lực, cần xác định rõ quyền bảo hộ có được duy trì liên tục hay không, cũng như cách xử lý các hành vi khai thác giống cây trồng của bên thứ ba trong khoảng thời gian này”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.

Theo luật sư, dự thảo cần làm rõ cơ chế thông báo trước khi đình chỉ, thời hạn cho phép chủ bằng khắc phục việc chậm nộp lệ phí và nguyên tắc phục hồi hiệu lực. Đặc biệt, phải có phương án bảo vệ chủ bằng trong trường hợp đã thực hiện nghĩa vụ đúng hạn nhưng hệ thống tiếp nhận, cập nhật thông tin chậm trễ.

“Cần bảo đảm sự tương xứng giữa nghĩa vụ hành chính và hậu quả pháp lý. Có thể nghiên cứu cơ chế nộp muộn kèm phụ phí trong thời hạn nhất định, đồng thời quy định rõ hiệu lực của quyền sau khi được phục hồi. Mục tiêu là bảo đảm kỷ cương trong quản lý nhưng không để những sai sót về thủ tục tạo ra rủi ro pháp lý không cần thiết cho doanh nghiệp và người nghiên cứu giống cây trồng”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong kiến nghị.