Rào cản điện mặt trời vùng sâu, vùng xa tại Đông Nam Á

Việc đưa điện mặt trời đến các khu vực vùng sâu, vùng xa tại Đông Nam Á đang mở ra cơ hội tiếp cận năng lượng sạch cho nhiều cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, bên cạnh chi phí đầu tư ban đầu, chi phí vận hành và bảo dưỡng hệ thống trong dài hạn đang trở thành thách thức đáng kể.

Câu chuyện của Malaysia

Tại làng Kampung Bertang, bang Pahang (Malaysia), hệ thống điện mặt trời độc lập được đưa vào sử dụng từ tháng 4/2026, cung cấp điện cho hơn 500 người dân thuộc cộng đồng Orang Asli. Dự án giúp các hộ gia đình sử dụng những thiết bị thiết yếu như đèn điện, tủ lạnh và nồi cơm điện.

Tuy nhiên, dù chi phí lắp đặt được các tổ chức bên ngoài tài trợ, người dân vẫn phải tự chi trả các khoản vận hành định kỳ. Theo Yeap Mei Yi, đồng sáng lập kiêm Giám đốc vận hành doanh nghiệp xã hội Bright Spots Energy, chi phí triển khai hệ thống điện mặt trời độc lập tại đây vào khoảng 4.930 USD mỗi hộ gia đình.

Để duy trì hoạt động của hệ thống, mỗi hộ đóng góp 7 USD/tháng vào quỹ cộng đồng. Khoản tiền này được sử dụng để sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị và chi trả một phần kinh phí cho ban quản lý năng lượng của làng.

Đáng chú ý, riêng chi phí thay thế pin lưu trữ ước tính hơn 980 USD mỗi hệ thống. Đây là khoản chi không nhỏ đối với các hộ gia đình thu nhập thấp, nên được phân bổ thông qua quỹ đóng góp chung. Bright Spots Energy kỳ vọng khoản tiết kiệm tích lũy sẽ đủ để trang trải chi phí thay pin khi thiết bị đến hạn thay thế, dự kiến trong vòng 5 năm.

Trường hợp tại Malaysia cho thấy bài toán kinh tế của điện mặt trời không chỉ dừng lại ở khả năng huy động vốn để lắp đặt, mà còn nằm ở việc bảo đảm nguồn tài chính cho vận hành và bảo dưỡng trong suốt vòng đời hệ thống.

Chi phí đầu tư vẫn là rào cản

Thách thức này không chỉ xuất hiện tại Malaysia mà còn phổ biến ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, nơi các hộ gia đình thu nhập thấp gặp khó khăn trong việc tiếp cận các giải pháp năng lượng sạch.

Tại Philippines, theo ước tính của Trung tâm Năng lượng, Sinh thái và Phát triển (CEED), một hệ thống điện mặt trời áp mái cơ bản công suất 500W có giá khoảng 437 USD. Tuy nhiên, mức tiết kiệm tiền điện chỉ đạt tối đa khoảng 5 USD/tháng.

Với mức tiết kiệm khiêm tốn này, thời gian thu hồi vốn có thể kéo dài đáng kể, chưa kể các chi phí bảo dưỡng và thay thế thiết bị phát sinh trong quá trình sử dụng.

Theo CEED, các hộ gia đình thu nhập thấp tại Philippines tiêu thụ trung bình khoảng 60 kWh điện mỗi tháng, thấp hơn nhiều so với mức 210 kWh của nhóm hộ có thu nhập trung bình. Điều này khiến khả năng đầu tư hệ thống điện mặt trời của nhóm thu nhập thấp bị hạn chế, dù đây cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước biến động giá năng lượng.

Renard Siew, chuyên gia về phát triển bền vững và biến đổi khí hậu tại tập đoàn hạ tầng Yinson (Malaysia), cảnh báo quá trình chuyển dịch năng lượng có nguy cơ tạo ra khoảng cách giữa những hộ gia đình đủ khả năng đầu tư vào công nghệ sạch và những hộ không có điều kiện tiếp cận.

Ngoài chi phí đầu tư ban đầu cho các công nghệ năng lượng tái tạo, người dân còn có thể phải đối mặt với giá điện cao hơn khi các đơn vị vận hành lưới điện tăng chi phí để nâng cấp đường dây truyền tải và hạ tầng lưu trữ năng lượng.

Bài toán chuyển dịch năng lượng

Theo báo cáo World Energy Investment 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đầu tư vào năng lượng sạch tại Đông Nam Á đạt khoảng 47 tỷ USD trong năm 2025, thấp hơn đáng kể so với nhu cầu ước tính 100 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030 để đáp ứng các cam kết khí hậu của khu vực.

Trong khi đó, tại COP29 năm 2024, các nước phát triển đã nhất trí dẫn dắt nỗ lực huy động 300 tỷ USD tài chính khí hậu mỗi năm cho các nước đang phát triển vào năm 2035.

Trước nhu cầu vốn lớn, việc phân bổ chi phí đầu tư và vận hành hệ thống năng lượng sạch trở thành vấn đề cần được tính toán ngay từ đầu.

Ông Anjali Viswamohanan, Giám đốc chính sách của Nhóm Nhà đầu tư châu Á về Biến đổi khí hậu (AIGCC), cảnh báo nếu chi phí chuyển dịch năng lượng được chuyển trực tiếp sang người tiêu dùng, gánh nặng tài chính có thể làm gia tăng bất bình đẳng và ảnh hưởng đến sự ủng hộ của xã hội đối với quá trình này.

Tại Malaysia, Chính phủ đã triển khai Lộ trình Chuyển dịch Năng lượng quốc gia năm 2023, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 thông qua mở rộng năng lượng tái tạo và khuyến khích đầu tư xanh từ khu vực tư nhân.

Tháng 9 vừa qua, Chính phủ Malaysia cũng nâng ngưỡng tiêu thụ điện được hưởng chính sách miễn trừ một số khoản phí trên hóa đơn điện sinh hoạt từ 600 kWh lên 800 kWh, áp dụng đến hết năm 2026. Chính sách nhằm giảm bớt áp lực chi phí năng lượng cho các hộ gia đình đủ điều kiện.

Những trường hợp trên cho thấy, để điện mặt trời thực sự trở thành giải pháp năng lượng bền vững, bài toán không chỉ là giảm chi phí lắp đặt mà còn phải bảo đảm khả năng chi trả cho bảo trì, sửa chữa và thay thế thiết bị.

Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính phù hợp, chi phí sử dụng trong dài hạn có thể trở thành rào cản khiến chính những cộng đồng cần năng lượng sạch nhất lại khó tiếp cận nguồn điện này.