Gỡ điểm nghẽn trong hậu kiểm thực phẩm
Những bất cập trong công tác quản lý an toàn thực phẩm đang đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả hậu kiểm, kịp thời phát hiện vi phạm nhưng không gây thêm gánh nặng cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật…
Tại phiên thảo luận về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) ngày 11/11, nhiều ý kiến tại Quốc hội đã chỉ ra những bất cập trong công tác kiểm tra, giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Đáng chú ý, có những cơ sở được cấp phép, hồ sơ pháp lý đầy đủ nhưng vẫn bị phát hiện vi phạm trong quá trình hoạt động. Thực tế này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế hậu kiểm, bảo đảm việc tuân thủ pháp luật không chỉ dừng lại ở các điều kiện, thủ tục ban đầu.

Một trong những vấn đề được đề cập là những hạn chế của hoạt động kiểm tra theo kế hoạch. Khi thời điểm kiểm tra được xác định trước, cơ sở kinh doanh có điều kiện chuẩn bị hồ sơ, sắp xếp hoạt động, nhưng cũng có thể phát sinh tình trạng đối phó, che giấu sai phạm.
Tại phiên thảo luận, một trường hợp thực tế được nêu cho thấy cơ quan chức năng nhiều lần không thể tiến hành kiểm tra theo kế hoạch do cơ sở kinh doanh không tiếp đoàn. Khi chuyển sang thanh tra đột xuất, cơ quan chức năng phát hiện thực phẩm quá hạn sử dụng. Tuy nhiên, doanh nghiệp sau đó lại khiếu nại về việc thay đổi hình thức thanh tra.
Tình huống này cho thấy những vướng mắc có thể phát sinh trong quá trình tổ chức thanh tra, kiểm tra, nhất là khi cần chủ động xác minh dấu hiệu vi phạm. Nếu căn cứ, thẩm quyền và trình tự thực hiện chưa được quy định rõ ràng, hoạt động hậu kiểm có nguy cơ thiếu tính kịp thời, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý.
Bên cạnh đó, trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm hiện liên quan đến nhiều bộ, ngành và cơ quan chức năng. Việc phân công theo từng lĩnh vực có cơ sở chuyên môn, song cũng đặt ra yêu cầu phối hợp chặt chẽ, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm, đặc biệt đối với những vi phạm liên quan đến nhiều công đoạn trong chuỗi sản xuất, chế biến và phân phối thực phẩm.
Công tác quản lý bếp ăn tập thể, nhất là bữa ăn học đường, cũng được đặt ra tại phiên thảo luận. Đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe của số lượng lớn người sử dụng thực phẩm, trong đó có trẻ em, học sinh, đòi hỏi cơ chế giám sát phù hợp và khả năng xử lý kịp thời khi phát hiện nguy cơ mất an toàn.
Những vấn đề này cho thấy yêu cầu hoàn thiện pháp luật về an toàn thực phẩm không chỉ nằm ở việc bổ sung điều kiện kinh doanh hay siết chặt thủ tục cấp phép. Quan trọng hơn là nâng cao hiệu lực giám sát trong quá trình hoạt động, xác định rõ trách nhiệm của cơ sở sản xuất, kinh doanh và cơ quan quản lý.

Tuy nhiên, tăng cường hậu kiểm không đồng nghĩa với gia tăng số lượng các cuộc kiểm tra đối với mọi doanh nghiệp. Việc kiểm tra thiếu trọng tâm hoặc trùng lặp nội dung có thể làm phát sinh chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến hoạt động của những doanh nghiệp chấp hành nghiêm quy định, trong khi các cơ sở có nguy cơ cao vẫn có thể chưa được giám sát tương xứng.
Do đó, yêu cầu đặt ra là xây dựng cơ chế hậu kiểm vừa đủ hiệu lực phát hiện, xử lý vi phạm, vừa bảo đảm minh bạch, công bằng và hạn chế những thủ tục không cần thiết đối với doanh nghiệp.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, việc hoàn thiện quy định về hậu kiểm cần làm rõ căn cứ kiểm tra đột xuất, trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý và nghĩa vụ chấp hành của cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
“Kiểm tra đột xuất phải có căn cứ pháp luật rõ ràng, được thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự và có cơ chế giám sát để tránh lạm dụng. Tuy nhiên, cũng không thể để những bất cập về thủ tục trở thành kẽ hở khiến cơ sở có dấu hiệu vi phạm né tránh hoạt động kiểm tra”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.
Theo Luật sư Phong, cơ chế hậu kiểm cần hướng tới quản lý theo mức độ rủi ro, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp và bảo đảm xử lý nghiêm những hành vi gây nguy hại cho người tiêu dùng.
“Pháp luật cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp tuân thủ hoạt động ổn định, đồng thời đủ hiệu lực để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các vi phạm. Hậu kiểm hiệu quả không phải kiểm tra thật nhiều, mà là kiểm tra đúng trọng tâm, đúng đối tượng và đúng quy định”, Luật sư Nguyễn Thanh Phong nhấn mạnh.
Nguyễn Giang