Sửa Luật An toàn thực phẩm: Khắc phục tình trạng “tiền kiểm nhiều, hậu kiểm yếu”

Trước hàng loạt vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm nghiêm trọng bị phanh phui gần đây, nhiều ý kiến đã bày tỏ lo ngại về những “lỗ hổng” trong công tác quản lý. Đáng chú ý, vụ việc hàng trăm tấn thịt lợn bệnh bị tuồn vào trường học hay tình trạng thực phẩm ngâm hóa chất tồn tại thời gian dài trên thị trường đã đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả kiểm soát hiện nay, đặc biệt là sự mất cân đối giữa “tiền kiểm” và “hậu kiểm”.

Theo Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026, tại Kỳ họp thứ 2 tới, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Về vấn đề này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải – ĐBQH tỉnh Thái Nguyên cho biết, thực tế Luật An toàn vệ sinh thực phẩm năm 2010 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Luật số 28/2018/QH14. Tuy nhiên, quá trình triển khai thi hành thời gian qua bộc lộ nhiều bất cập, đặc biệt là sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước còn phân tán.

Hiện nay, trách nhiệm quản lý được chia cho ba bộ, ngành gồm Bộ Y tế (chịu trách nhiệm chung), Bộ Nông nghiệp và Môi trường (quản lý khâu sản xuất nông, lâm, thủy sản) và Bộ Công Thương (phụ trách công nghiệp thực phẩm và hệ thống phân phối). Tuy nhiên, Bộ Y tế không có thẩm quyền chỉ đạo trực tiếp các bộ khác. Sự thiếu thống nhất này, cùng với việc phân cấp mạnh xuống địa phương trong khi thiếu nguồn nhân lực và điều kiện kiểm tra, đã dẫn đến những lỗ hổng trong quản lý.

Đáng chú ý, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn thiên về “tiền kiểm” (cấp phép), trong khi “hậu kiểm” và quản lý rủi ro chưa được chú trọng đúng mức. Nhiều vi phạm chỉ bị phát hiện khi thực phẩm đã lưu thông trên thị trường hoặc khi sự cố đã xảy ra.

Đặc biệt, tại khu vực trường học – nơi học sinh là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương – trách nhiệm của người đứng đầu chưa được quy định rõ ràng, trong khi chế tài xử phạt chủ yếu dừng ở mức hành chính, chưa đủ sức răn đe.

Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải cũng lưu ý, hiện nay hơn 90% diện tích trồng trọt, chăn nuôi thuộc hộ gia đình nhưng mới dừng ở mức cam kết, chưa bắt buộc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP. Điều này tiềm ẩn nguy cơ tồn dư hóa chất, dẫn đến các vụ ngộ độc tập thể và rủi ro lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.

Bên cạnh đó, công tác kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm trong kiểm soát thực phẩm cung cấp cho trường học còn nhiều hạn chế, trong khi số lượng bữa ăn tập thể mỗi ngày rất lớn, tiềm ẩn nguy cơ cao.

Chỉ rõ hạn chế trong quản lý bếp ăn trường học, bà Nguyễn Thanh Hải cho biết, quy định kiểm định ba bước đã được luật hiện hành quy định khá chặt chẽ. Theo đó, các cơ sở cung cấp dịch vụ phải tự kiểm soát an toàn thực phẩm thông qua kiểm tra, ghi chép, lưu trữ tài liệu để giám sát từ khâu nhập nguyên liệu đến khi đưa ra bàn ăn. Tuy nhiên, việc này chủ yếu vẫn do các đơn vị tự thực hiện, trong khi chưa áp dụng rộng rãi các hệ thống quản lý tiên tiến như ISO 22000:2018, đồng thời thiếu cơ chế giám sát độc lập, liên tục.

Trong thời gian tới, Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị, khi sửa đổi Luật cần bổ sung quy định giao một đầu mối chịu trách nhiệm chính xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất đến tiêu dùng; đồng thời tăng cường hậu kiểm đột xuất để bảo đảm tính thực chất trong kiểm tra, giám sát.

Cùng với đó, cần siết chặt quản lý đối với hộ sản xuất nhỏ lẻ; kiểm soát chặt hoạt động kinh doanh thực phẩm tươi sống trên môi trường mạng; đồng thời áp dụng chế tài mạnh hơn như xử lý hình sự hoặc tước giấy phép vĩnh viễn đối với các đơn vị vi phạm nghiêm trọng nhằm nâng cao tính răn đe.

“Bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của giống nòi. Tôi kỳ vọng các nội dung sửa đổi luật tới đây sẽ tháo gỡ hiệu quả các nút thắt này”, bà Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Lê Thị Nhung, Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts cho rằng, hệ thống quản lý an toàn thực phẩm hiện nay còn thiếu cơ chế thu hồi hoặc tạm dừng hiệu lực giấy chứng nhận khi phát hiện vi phạm. Theo luật sư, thực trạng này không chỉ gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc xử lý kịp thời mà còn tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh giữa các doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc và những đơn vị lợi dụng kẽ hở pháp luật. Luật sửa đổi lần này cần có quy định để khắc phục những bất cập còn tồn tại.

Bên cạnh đó, luật sư nhấn mạnh, hậu kiểm cần được xây dựng trên nền tảng lấy mẫu, kiểm nghiệm độc lập và truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giúp doanh nghiệp nhận diện đúng ranh giới tuân thủ, đồng thời tạo công cụ pháp lý hiệu quả cho cơ quan quản lý. Đồng thời, cần đẩy mạnh liên thông dữ liệu hậu kiểm, công khai kết quả xử lý vi phạm để tránh tình trạng hậu kiểm mang tính hình thức.

“Chỉ khi luật đủ rõ và quy trình đủ minh bạch, tiêu cực mới không còn đất tồn tại”, luật sư này nêu quan điểm.