Chính sách mở đường, startup cần gì để bứt phá?

Chính sách mở đường

Khởi nghiệp sáng tạo đang được đặt vào vị trí ngày càng quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Thay vì chỉ dừng ở các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, chính sách đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và thị trường trở thành thước đo hiệu quả.

Một trong những chuyển động đáng chú ý là Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025. Luật tạo cơ sở pháp lý cho nhiều cơ chế mới, từ thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu đến hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và địa phương.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy, chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 quy định: các đề tài nghiên cứu do ngân sách nhà nước hỗ trợ sẽ tự động giao 100% quyền sở hữu cho tổ chức chủ trì. Điều này áp dụng bình đẳng cho cả doanh nghiệp công lập và tư nhân. Các đơn vị có quyền tự đăng ký sở hữu trí tuệ, toàn quyền thương mại hóa kết quả nghiên cứu”.

Đáng chú ý, các quỹ đầu tư mạo hiểm được định hướng hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro trong giới hạn kiểm soát. Cơ chế này có ý nghĩa quan trọng bởi đầu tư vào startup, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ, luôn đi kèm khả năng thất bại và không thể áp dụng tư duy bảo toàn vốn cho từng dự án riêng lẻ.

Luật cũng mở ra cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới chưa được pháp luật điều chỉnh hoặc khác với quy định hiện hành. Thời gian thử nghiệm có thể lên tới ba năm và được xem xét gia hạn một lần, tạo không gian để doanh nghiệp kiểm chứng giải pháp trước khi triển khai rộng hơn.

Tiếp đó, Nghị quyết 86/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, đặt mục tiêu đến năm 2030 có tối thiểu 10.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Chiến lược cũng hướng tới hình thành ít nhất 300 không gian, trung tâm, cụm đổi mới sáng tạo trên cả nước và phát triển thị trường vốn đầu tư mạo hiểm đạt quy mô 1,5 tỷ USD.

Những mục tiêu này cho thấy cách tiếp cận mới: khởi nghiệp không còn là câu chuyện riêng của một nhóm doanh nhân trẻ, mà được nhìn nhận như một động lực tăng trưởng, gắn với khoa học công nghệ, chuyển đổi số và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ hành lang chính sách đến sức bật thị trường

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, Nhà nước không làm thay thị trường mà đóng vai trò kiến tạo, đồng hành và dẫn dắt. Việc sử dụng ngân sách nhà nước cho đầu tư mạo hiểm là hướng đi mới, mang tính đột phá nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý.

Điều startup cần trước hết không chỉ là vốn hỗ trợ, mà là một thị trường vốn đủ sâu và có khẩu vị rủi ro phù hợp. Đặc thù của startup là cần nguồn lực để thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và mở rộng quy mô trong khi chưa chắc có doanh thu ổn định. Vì vậy, bên cạnh vốn ngân sách, cần khơi thông dòng vốn tư nhân, quỹ đầu tư mạo hiểm, nhà đầu tư thiên thần và cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước với khu vực tư nhân.

Thứ nhất, các quỹ đầu tư có vốn nhà nước cần được vận hành chuyên nghiệp, minh bạch và đánh giá hiệu quả trên tổng thể danh mục, thay vì đặt nặng yêu cầu bảo toàn vốn ở từng khoản đầu tư. Quan trọng hơn, phải có đội ngũ quản lý am hiểu công nghệ, thị trường và năng lực thẩm định startup, tránh biến quỹ đầu tư thành một kênh phân bổ vốn hành chính.

Ông Trương Minh Đạt, nhà sáng lập Benkon, doanh nghiệp phát triển giải pháp IoT quản lý năng lượng, cho rằng: “Bài toán nằm ở chỗ doanh nghiệp phải bỏ tiền trước để mua sắm, lắp đặt thiết bị nhưng chỉ thu hồi vốn sau khi khách hàng thanh toán. Thiếu nguồn vốn đủ lớn, startup khó nhận thêm đơn hàng dù đã có thị trường”.

Thứ hai, cần tạo thị trường đầu ra cho sản phẩm đổi mới sáng tạo. Nhiều startup có ý tưởng và công nghệ nhưng khó tìm khách hàng đầu tiên, thiếu cơ hội thử nghiệm trong môi trường thực tế. Nhà nước có thể đóng vai trò khách hàng mở đường thông qua cơ chế đặt hàng, mua sắm công đối với sản phẩm đáp ứng yêu cầu, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp lớn, tập đoàn và địa phương tham gia thử nghiệm, ứng dụng giải pháp của startup.

Theo ông Eddy Hong - nhà sáng lập quỹ đầu tư Nextrans (Hàn Quốc): “Sai lầm phổ biến nhất là xây dựng sản phẩm trước khi thực sự hiểu sâu về cấu trúc thị trường”, ông phân tích, nhà đầu tư hiện không chỉ quan tâm startup đang phát triển sản phẩm gì, mà còn muốn biết khách hàng có thực sự cần sản phẩm đó hay không, doanh nghiệp có chiến lược tiếp cận thị trường và lợi thế cạnh tranh đủ bền vững hay không.

Thứ ba, cần rút ngắn con đường từ nghiên cứu đến thương mại hóa. Các trường đại học, viện nghiên cứu không nên chỉ là nơi tạo ra tri thức mà cần trở thành nguồn cung công nghệ, nhân lực. Cơ chế chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ, lợi ích thương mại và nguồn thu từ kết quả nghiên cứu cần rõ ràng để khuyến khích nhà khoa học tham gia thị trường.

Thứ tư, chính sách phải đủ linh hoạt để giảm chi phí tuân thủ và tạo không gian thử nghiệm. Sandbox chỉ phát huy hiệu quả khi có tiêu chí rõ ràng, đầu mối chịu trách nhiệm, thời hạn xử lý cụ thể và cơ chế bảo vệ quyền lợi các bên tham gia. Cùng với đó là cách tiếp cận quản lý dựa trên kết quả, tăng hậu kiểm phù hợp thay vì tạo thêm thủ tục tiền kiểm.