Sửa Luật Đầu tư: Sàng lọc FDI phải đi đôi với giám sát thực chất

Trong quá trình sửa đổi Luật Đầu tư, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách ưu đãi để thu hút các dự án có chất lượng, vấn đề năng lực thẩm định và giám sát của cơ quan quản lý cũng được đặt ra. Thực tế, việc lựa chọn đúng nhà đầu tư, đánh giá khả năng thực hiện cam kết và theo dõi hiệu quả dự án không chỉ quyết định hiệu quả sử dụng nguồn lực ưu đãi mà còn ảnh hưởng đến tính minh bạch, ổn định của môi trường đầu tư.

Góp ý Dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi (Dự thảo), đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng cơ bản thống nhất với định hướng hoàn thiện cơ chế ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt nhằm thu hút những dự án có tác động lan tỏa, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi hưởng ưu đãi đối với dự án mở rộng. Theo đó, chỉ phần đầu tư mở rộng đáp ứng điều kiện mới được hưởng chính sách ưu đãi tương ứng, tránh để cả phần dự án đã triển khai trước đó được hưởng ưu đãi trên toàn bộ quy mô. Việc phân định này nhằm bảo đảm hỗ trợ đúng phần đầu tư tạo ra giá trị mới, hạn chế ưu đãi không cần thiết.

Đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đặt vấn đề về năng lực thẩm định và giám sát của cơ quan quản lý. Việc xác định nhà đầu tư có đủ năng lực tài chính, công nghệ và khả năng thực hiện cam kết không đơn giản, nhất là khi năng lực quản lý tại một số địa phương còn hạn chế.

Theo đại biểu, mặc dù Dự thảo đã quy định nguyên tắc thu hồi, hủy bỏ hoặc điều chỉnh ưu đãi khi nhà đầu tư vi phạm, nhưng nếu khâu thẩm định ban đầu và theo dõi quá trình thực hiện không chặt chẽ, việc xử lý những dự án không đáp ứng cam kết sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí có thể phát sinh tranh chấp, khiếu kiện quốc tế.

Từ đó, đại biểu đề nghị cân nhắc cơ chế giám sát, đánh giá ở cấp Trung ương hoặc giao cơ quan Trung ương trực tiếp thẩm định, theo dõi và kết luận việc đáp ứng các tiêu chí hưởng ưu đãi đặc biệt. Theo đại biểu, chính sách cần tập trung vào những dự án thực sự đáp ứng mục tiêu phát triển, tránh tình trạng phân tán và thiếu kiểm soát tại địa phương.

Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đề nghị việc sửa đổi Luật Đầu tư cần được đặt trong tổng thể rà soát pháp luật về đầu tư, kinh doanh và các lĩnh vực liên quan, đánh giá đầy đủ mối quan hệ với luật chuyên ngành để tránh chồng chéo, thiếu thống nhất trong quá trình thực hiện.

Đồng quan điểm với ý kiến của đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, PGS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế - Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, ưu đãi đầu tư không nên chỉ được xem xét ở thời điểm cấp phép mà cần đặt trong toàn bộ quá trình triển khai dự án. Bởi năng lực và cam kết của nhà đầu tư trên hồ sơ có thể khác với khả năng thực hiện trên thực tế. Nếu thiếu cơ chế kiểm tra, đánh giá định kỳ, chính sách ưu đãi rất dễ trở thành lợi ích được trao trước nhưng khó thu hồi khi mục tiêu đặt ra không đạt được.

“Việc thẩm định cần đi sâu vào khả năng thực hiện thực chất của nhà đầu tư, thay vì chỉ căn cứ vào quy mô vốn đăng ký hay những cam kết trong hồ sơ. Cơ quan quản lý cần đánh giá đồng thời năng lực tài chính, kinh nghiệm triển khai, khả năng huy động công nghệ, nguồn lực và tính khả thi của tiến độ dự án. Đặc biệt, với các dự án được hưởng ưu đãi đặc biệt, cần xác định rõ những tiêu chí đầu ra mà nhà đầu tư phải đáp ứng, làm căn cứ cho việc theo dõi và đánh giá sau này”, ông Lạng nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, cơ chế hậu kiểm chỉ có thể phát huy hiệu quả khi các điều kiện hưởng ưu đãi được lượng hóa và có khả năng kiểm chứng. Nếu tiêu chí quá chung chung, thiếu mốc thời gian và chỉ tiêu cụ thể, cơ quan quản lý sẽ khó xác định thời điểm nhà đầu tư không còn đáp ứng điều kiện để xem xét điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi. Điều này cũng có thể khiến quá trình xử lý phát sinh tranh chấp do thiếu căn cứ rõ ràng.

Bên cạnh đó, việc tăng cường vai trò của cơ quan Trung ương trong thẩm định, giám sát các dự án hưởng ưu đãi đặc biệt cũng cần được nghiên cứu theo hướng xác định rõ phạm vi và trách nhiệm. Cơ chế này không nhất thiết thay thế toàn bộ vai trò của địa phương, nhưng cần có đầu mối đủ năng lực chuyên môn để đánh giá những dự án quy mô lớn, công nghệ phức tạp hoặc có tác động lan tỏa rộng. Qua đó, hạn chế tình trạng mỗi địa phương áp dụng cách hiểu, cách đánh giá khác nhau đối với cùng một chính sách ưu đãi.