Việc hoàn thiện Luật Đầu tư cần đi cùng cơ chế nhận diện chủ sở hữu thực sự, kiểm soát dòng vốn và ngăn chặn tình trạng đầu tư “núp bóng”, nhưng không làm phát sinh rào cản đối với các nhà đầu tư chân chính.
Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh thu hút đầu tư, việc bảo đảm dòng vốn đi đúng mục tiêu, đúng chủ thể và tuân thủ pháp luật ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Thực tế, nếu thiếu cơ chế nhận diện và kiểm soát hiệu quả, hoạt động đầu tư có thể bị lợi dụng để che giấu chủ sở hữu thực sự, thâu tóm doanh nghiệp hoặc tiếp cận các lĩnh vực, địa bàn nhạy cảm. Vì vậy, hoàn thiện Luật Đầu tư lần này không chỉ hướng đến tạo thuận lợi cho nhà đầu tư mà còn đặt ra yêu cầu chủ động phòng ngừa những rủi ro ngay từ khâu tiếp cận thị trường.
Góp ý sửa đổi Luật Đầu tư, đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật nhằm tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, khơi thông các nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Bên cạnh đề nghị bổ sung chính sách ưu đãi đầu tư đối với phát triển công nghiệp quốc phòng, công nghiệp an ninh và công nghiệp lưỡng dụng, bảo đảm thống nhất với Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đặc biệt lưu ý yêu cầu hoàn thiện cơ chế phòng ngừa tình trạng đầu tư “núp bóng”, đầu tư chui.
Theo đại biểu, bên cạnh các nhà đầu tư chân chính, hoạt động đầu tư cũng có thể bị lợi dụng để che giấu chủ thể thực sự kiểm soát doanh nghiệp, hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp, thâu tóm tài sản, doanh nghiệp và quyền kiểm soát tại các lĩnh vực, địa bàn nhạy cảm.
Các thủ đoạn có thể bao gồm nhờ người Việt Nam đứng tên thành lập doanh nghiệp, góp vốn hoặc mua cổ phần; sử dụng nhiều tầng doanh nghiệp trung gian để che giấu chủ sở hữu thực sự; chia nhỏ tỷ lệ sở hữu nhằm né tránh thủ tục thẩm tra hoặc chuyển vốn qua nhiều tổ chức, cá nhân để che giấu nguồn gốc tài sản.
Đại biểu Nguyễn Trung Kiên đánh giá Dự thảo đã có những quy định quan trọng về đình chỉ, ngừng, chấm dứt hoạt động đầu tư gây phương hại hoặc có nguy cơ gây phương hại đến quốc phòng, an ninh; điều kiện bảo đảm quốc phòng, an ninh khi nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp; cũng như các dự án phải chấp thuận chủ trương đầu tư tại khu vực có ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.
Tuy nhiên, để chuyển từ cơ chế xử lý khi phát sinh vi phạm sang chủ động phòng ngừa rủi ro, đại biểu đề nghị bổ sung quy định yêu cầu minh bạch chủ thể đầu tư, chủ sở hữu hưởng lợi, nguồn vốn và mục đích đầu tư. Đồng thời, không được lợi dụng hoạt động đầu tư để che giấu chủ thể thực sự kiểm soát, hợp thức hóa tài sản do phạm tội mà có hoặc xâm phạm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội.
Đáng chú ý, cơ quan có thẩm quyền cần được phép yêu cầu nhà đầu tư cung cấp, xác minh thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi, người thực sự kiểm soát tổ chức kinh tế, nguồn gốc vốn góp và các bên liên quan trong trường hợp cần thiết, đặc biệt đối với giao dịch tại địa bàn, lĩnh vực nhạy cảm.
Đại biểu cũng đề nghị tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin giữa cơ quan đăng ký đầu tư với cơ quan thuế, hải quan và các cơ quan liên quan; bổ sung cơ chế kiểm tra, giám sát trong quá trình thực hiện dự án, nhất là khi có thay đổi về chủ sở hữu hưởng lợi, tỷ lệ góp vốn, người kiểm soát thực tế, nguồn vốn hoặc mục tiêu dự án có dấu hiệu bất thường.
Đối với các giao dịch có dấu hiệu liên quan đến rửa tiền, buôn lậu, lừa đảo hoặc xâm phạm an ninh quốc gia, cần có cơ chế chuyển thông tin, kiểm tra, xác minh và áp dụng biện pháp ngăn chặn theo đúng thẩm quyền, trình tự và điều kiện do pháp luật quy định.
Đồng quan điểm với việc cần tăng cường minh bạch chủ thể đầu tư, PGS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế - Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, trong bối cảnh hoạt động đầu tư ngày càng đa dạng, cấu trúc sở hữu doanh nghiệp có thể trải qua nhiều tầng trung gian và thay đổi theo thời gian, việc chỉ căn cứ vào thông tin về nhà đầu tư trực tiếp hoặc tỷ lệ vốn góp trên giấy tờ chưa đủ để nhận diện đầy đủ chủ thể thực sự kiểm soát doanh nghiệp.
Theo chuyên gia, yêu cầu minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi không chỉ có ý nghĩa trong phòng ngừa đầu tư “núp bóng” mà còn góp phần hạn chế nguy cơ lợi dụng hoạt động đầu tư để rửa tiền, chuyển dịch tài sản bất hợp pháp hoặc thâu tóm các lĩnh vực nhạy cảm. Vì vậy, cần có cơ chế xác định rõ ai là người thực sự đứng sau, kiểm soát và hưởng lợi từ hoạt động đầu tư, thay vì chỉ dừng lại ở việc xác định tổ chức, cá nhân đứng tên trên hồ sơ.
Tuy nhiên, chuyên gia cũng lưu ý, việc bổ sung các yêu cầu về cung cấp, xác minh thông tin cần được thiết kế theo nguyên tắc quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Không nên áp dụng cùng một mức độ kiểm tra đối với tất cả nhà đầu tư, mọi giao dịch và mọi lĩnh vực, bởi điều này có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian thực hiện thủ tục và ảnh hưởng đến tính hấp dẫn của môi trường đầu tư.
Thay vào đó, cần xác định rõ những tiêu chí nhận diện giao dịch có dấu hiệu bất thường, lĩnh vực và địa bàn cần kiểm soát chặt chẽ; đồng thời quy định cụ thể trường hợp cơ quan quản lý được yêu cầu bổ sung thông tin, thời hạn xác minh, trách nhiệm phối hợp và cơ chế xử lý kết quả xác minh.
