Cần cơ chế bảo vệ doanh nghiệp khi phòng ngừa rủi ro giá

Trong bối cảnh giá cả hàng hóa trên thị trường thường xuyên biến động, giao dịch hàng hóa phái sinh được xem là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát chi phí đầu vào, ổn định doanh thu và hạn chế rủi ro trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, để công cụ này thực sự phát huy hiệu quả, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường, cần có cơ chế quản lý phù hợp, bảo đảm quyền lợi của doanh nghiệp và nhà đầu tư, đồng thời khuyến khích các chủ thể sử dụng giao dịch phái sinh đúng mục đích.

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh (Dự thảo) đang được Quốc hội khoá XVI thảo luận và cho ý kiến. Góp ý Dự thảo, đại biểu Phan Duy Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đà Nẵng cho rằng, việc nâng các quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh từ một số điều trong Luật Thương mại lên thành một đạo luật riêng là bước đi cần thiết. Qua đó, doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu có thêm công cụ phòng ngừa rủi ro về giá, đồng thời góp phần để hàng hóa trong nước từng bước được định giá tại Việt Nam.

Để Dự thảo thực sự phát huy hiệu quả, đại biểu đề nghị làm rõ một số vấn đề liên quan đến phạm vi điều chỉnh, cơ chế hình thành giá tham chiếu, trách nhiệm khi phát sinh khoản lỗ từ giao dịch phòng ngừa rủi ro và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư cá nhân.

Đề cập đến hoạt động phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp Nhà nước, đại biểu Phan Duy Anh lưu ý một đặc điểm dễ bị hiểu sai: Khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh luôn thể hiện rõ trong sổ sách, trong khi khoản lỗ đã tránh được trên hàng hóa thực tế lại không dễ nhìn thấy.

Đại biểu dẫn ví dụ, một doanh nghiệp bán hợp đồng tương lai để chốt giá. Khi giá hàng hóa tăng, hợp đồng phái sinh có thể ghi nhận khoản lỗ 5 tỷ đồng, nhưng lô hàng thực tế lại được bán với giá cao hơn, bù đắp đúng 5 tỷ đồng. Như vậy, xét tổng thể, doanh nghiệp không bị thiệt hại.

Tuy nhiên, nếu pháp luật chỉ nhìn vào khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh mà không đánh giá hiệu quả phòng ngừa rủi ro trên hàng hóa thực tế, người quản lý có thể lựa chọn không thực hiện giao dịch phòng ngừa để tránh phải giải trình.

Từ thực tế này, đại biểu cho rằng cần có quy định rõ ràng để bảo vệ những người thực hiện giao dịch đúng mục đích, chính sách, hạn mức và quy trình, tránh tâm lý e ngại trách nhiệm khi sử dụng công cụ phái sinh.

Đại biểu cho biết, Tờ trình của Chính phủ đã xác định khoản lỗ phái sinh từ giao dịch được thực hiện đúng mục đích, chính sách, hạn mức và quy trình không bị coi là thất thoát vốn Nhà nước. Tuy nhiên, nội dung này chưa được thể hiện rõ trong Dự thảo.

Trong khi đó, Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng yêu cầu bảo vệ người làm đúng nhưng không tạo cơ chế miễn trừ cho hành vi vụ lợi, đầu cơ.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng: Khoản lỗ phát sinh từ giao dịch phòng ngừa rủi ro được thực hiện đúng chính sách, trong hạn mức và đúng quy trình thì không bị coi là thất thoát vốn Nhà nước; đồng thời loại trừ các trường hợp vượt hạn mức hoặc có hành vi vụ lợi.

Một vấn đề khác được đại biểu Phan Duy Anh nhấn mạnh là cần thống nhất nguyên tắc quản lý đối với giao dịch phái sinh hàng hóa, không phụ thuộc vào chủ thể cung cấp dịch vụ.

Theo đại biểu, cùng một hợp đồng hoán đổi giá cà phê, ngân hàng có thể cung cấp theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước hoặc giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa theo quy định của Luật này. Nếu hai kênh áp dụng các chuẩn mực khác nhau về ký quỹ, báo cáo và bảo vệ khách hàng, giao dịch có thể chuyển sang kênh có yêu cầu lỏng hơn, khiến cơ quan quản lý không thể nhìn nhận đầy đủ rủi ro.

Do đó, đại biểu đề nghị quy định rõ tổ chức tín dụng vẫn thực hiện theo giấy phép của Ngân hàng Nhà nước nhưng phải tuân thủ các quy định của Luật về ký quỹ, giới hạn vị thế, báo cáo và bảo vệ khách hàng; đồng thời thống nhất cơ chế chấp thuận liên thông qua biên giới.

Đối với việc hình thành giá tham chiếu, đại biểu Phan Duy Anh cho rằng, chức năng quan trọng của thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là tạo ra khối lượng giao dịch mà còn phải hình thành được giá tham chiếu. Muốn vậy, thanh khoản cần được tập trung.

Trường hợp nhiều sở cùng hoạt động và cùng niêm yết một mặt hàng nhưng không có cơ chế kết nối, thị trường có thể xuất hiện nhiều bảng giá nhưng lại thiếu một mức giá tham chiếu đủ tin cậy.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế để Bộ Công Thương công nhận giá tham chiếu quốc gia đối với từng mặt hàng, quy định việc niêm yết chéo và kết nối thanh khoản giữa các sở trong nước; đồng thời xác định những mặt hàng ưu tiên của từng sở trong giai đoạn đầu.

Về bảo vệ nhà đầu tư cá nhân, đại biểu đánh giá Dự thảo đã đưa ra ba công cụ quan trọng gồm phân loại nhà đầu tư, giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm và tách biệt tài sản. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí xác định nhà đầu tư chuyên nghiệp theo hướng thống nhất do Chính phủ quy định, thay vì để mỗi tổ chức trung gian tự xây dựng một chuẩn riêng.

Đại biểu cũng đề nghị quy định mức đòn bẩy tối đa do Bộ Công Thương quy định và mở rộng phạm vi bảo vệ tài sản của nhà đầu tư, không chỉ áp dụng đối với thành viên bù trừ mà còn đối với thành viên kinh doanh, thành viên môi giới và các tổ chức trung gian đang nắm giữ tài sản của nhà đầu tư.

Cùng quan tâm đến vấn đề bảo vệ khách hàng, đại biểu Trần Lan Phương, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng đề nghị tổ chức cung cấp dịch vụ phải lưu giữ tài liệu chứng minh việc phân loại khách hàng, đánh giá tính phù hợp của sản phẩm và cung cấp thông tin cảnh báo rủi ro trước khi giao dịch.

Theo đại biểu, các tổ chức này phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật nếu cung cấp sản phẩm không phù hợp do vi phạm nghĩa vụ đánh giá và cung cấp thông tin. Đây là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao trách nhiệm của các tổ chức trung gian, hạn chế tình trạng nhà đầu tư tham gia những giao dịch vượt quá khả năng tài chính hoặc không phù hợp với mức độ chấp nhận rủi ro.

Đồng thời, đại biểu đề nghị thiết lập cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý thị trường hàng hóa phái sinh và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong trao đổi, sử dụng dữ liệu giao dịch do tổ chức tín dụng cung ứng. Việc phối hợp cần bảo đảm thống nhất đầu mối, không yêu cầu báo cáo trùng lặp và tuân thủ quy định về bảo mật thông tin khách hàng.