Nhà ở xã hội sau 5 năm: Giới hạn đối tượng mua lại, giá bán do các bên thỏa thuận
Sau nhiều tranh luận về việc kiểm soát giá chuyển nhượng nhà ở xã hội, Bộ Xây dựng mới đây đề xuất chỉ giới hạn đối tượng mua lại còn giá bán do các bên thỏa thuận.
Theo phương án mới nhất được Bộ Xây dựng báo cáo Chính phủ, nhà ở xã hội sau 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền vẫn chỉ được chuyển nhượng cho người thuộc nhóm đủ điều kiện hưởng chính sách. Tuy nhiên, giá bán sẽ do các bên thỏa thuận, thay vì bị khống chế theo một mức giá nhất định.
.jpg)
Chuyển hướng từ kiểm soát giá sang kiểm soát đối tượng
Tại dự thảo báo cáo tiếp thu, chỉnh lý Luật Nhà ở (sửa đổi), Bộ Xây dựng đề xuất sau 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền mua nhà, chủ sở hữu chỉ được chuyển nhượng nhà ở xã hội cho người thuộc nhóm đối tượng thụ hưởng chính sách.
Tám nhóm được hưởng chính sách mua nhà ở xã hội gồm người có công với cách mạng; hộ nghèo, cận nghèo; người thu nhập thấp, công nhân tại doanh nghiệp hoặc hợp tác xã; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp; cán bộ, công chức, viên chức; người trả lại nhà công vụ và người bị Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội mà chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở.
Điểm đáng chú ý trong phương án này là dù người mua lại vẫn bị giới hạn trong nhóm thụ hưởng, giá chuyển nhượng không bị ấn định theo một khung giá riêng mà do các bên thỏa thuận.
Tại cuộc họp Chính phủ chiều 15/11 về tiếp thu, giải trình ý kiến đối với ba dự thảo Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản, Bộ Xây dựng tiếp tục báo cáo phương án trên. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ủng hộ việc giới hạn đối tượng mua lại nhằm bảo đảm mục tiêu chính sách, hạn chế nguy cơ trục lợi.
So với quy định hiện hành, đây vẫn là một thay đổi đáng kể. Theo Điều 89 Luật Nhà ở năm 2023, trong thời hạn tối thiểu 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền mua nhà, chủ sở hữu không được tự do chuyển nhượng. Nếu có nhu cầu bán lại, người mua chỉ được chuyển nhượng cho chủ đầu tư hoặc người thuộc nhóm đủ điều kiện mua nhà ở xã hội, với giá bán tối đa bằng giá ghi trong hợp đồng mua bán với chủ đầu tư.
Sau thời hạn 5 năm, nếu đã được cấp giấy chứng nhận, chủ sở hữu được bán lại nhà ở xã hội theo cơ chế thị trường cho người có nhu cầu, không giới hạn đối tượng mua. Người bán phải thực hiện nghĩa vụ thuế thu nhập theo quy định; trường hợp nhà ở xã hội là nhà ở riêng lẻ còn phải nộp tiền sử dụng đất theo quy định của Chính phủ.
Như vậy, dự thảo sửa đổi không chỉ kéo dài giới hạn về đối tượng nhận chuyển nhượng mà còn thay đổi cách tiếp cận đối với quyền bán lại nhà ở xã hội sau 5 năm.
Đáng lưu ý, Bộ Xây dựng cũng đề xuất những căn nhà ở xã hội đã thanh toán đủ tiền sau 5 năm trước ngày luật mới có hiệu lực sẽ không bị khống chế về nhóm người mua lại, tiếp tục thực hiện theo cơ chế thị trường.
Việc phân định thời điểm áp dụng này nhằm tránh tác động hồi tố đến những giao dịch đã hoàn thành theo quy định hiện hành, đồng thời cho thấy cơ quan soạn thảo đang tính đến sự khác biệt giữa các nhóm chủ sở hữu khi luật mới có hiệu lực.
Trước đó, vấn đề kiểm soát chuyển nhượng nhà ở xã hội sau 5 năm đã nhận được nhiều ý kiến tại nghị trường. Một số đại biểu Quốc hội đề nghị không chỉ giới hạn đối tượng mua lại mà còn cần kiểm soát giá bán, tránh tình trạng nhà ở xã hội bị đẩy giá sau khi hết thời hạn hạn chế chuyển nhượng.
Các đại biểu cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát giá, người mua lại có thể phải trả mức giá vượt xa khả năng chi trả, làm giảm cơ hội tiếp cận nhà ở của những người thực sự có nhu cầu.
Giải trình tại nghị trường, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh từng nhấn mạnh nhà ở xã hội được xây dựng để hỗ trợ những người khó khăn về thu nhập, do đó sau 5 năm không nên bán lại theo giá thị trường.
Tuy nhiên, tại dự thảo báo cáo tiếp thu, chỉnh lý, Bộ Xây dựng đã nêu những khó khăn nếu áp dụng phương án kiểm soát giá chuyển nhượng. Theo cơ quan soạn thảo, Bộ luật Dân sự quy định quyền sở hữu tài sản bao gồm quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt. Do đó, người mua nhà có quyền định đoạt tài sản thuộc sở hữu của mình.
Việc quy định giá bán lại nhà ở xã hội có thể phát sinh thêm thủ tục hành chính liên quan đến xác định giá, đồng thời đặt ra trách nhiệm của các bên nếu xác định giá không chính xác. Bản thân việc xác định giá chuyển nhượng cũng không đơn giản.
Bộ Xây dựng cho biết đã nhận được nhiều ý kiến đề nghị xem xét lại phương án không cho phép bán nhà ở xã hội sau 5 năm theo giá thị trường do ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người dân. Nếu quy định giá bán lại, cơ quan soạn thảo lo ngại có thể dẫn đến những phản ứng xã hội.
Những vướng mắc này là một trong những cơ sở để phương án mới chuyển trọng tâm sang kiểm soát đối tượng nhận chuyển nhượng, thay vì tiếp tục áp đặt giới hạn về giá bán.
Quyền lợi người mua cần cân nhắc
Trong quá trình góp ý các dự thảo luật về bất động sản, Hội đồng Nghiên cứu đánh giá thị trường bất động sản VARS ghi nhận nhiều quan điểm khác nhau về việc tiếp tục giới hạn chuyển nhượng nhà ở xã hội sau 5 năm.

Ông Nguyễn Đông Dương - Trưởng phòng kinh doanh Công ty Tuấn Bất Động Sản 123 và ông Phan Việt Hoàng - Phó Chủ tịch Hội đồng VARS IRE cho rằng cần phân biệt hành vi lợi dụng chính sách để đầu cơ với những giao dịch xuất phát từ nhu cầu thực tế của người sở hữu.
Theo các chuyên gia, người mua nhà đúng điều kiện, sử dụng nhà để ở nhưng sau đó phát sinh nhu cầu thay đổi nơi sinh sống không nên bị đồng nhất với những trường hợp trục lợi chính sách. Việc áp dụng một cơ chế hạn chế chung có thể khiến người mua hợp pháp phải chịu thêm ràng buộc khi hoàn cảnh cá nhân thay đổi.
Ở góc độ đánh giá hiệu quả chính sách, ông Trần Thế Dũng - Phó Giám đốc Công ty TNHH Land Phát Đạt và ông Nguyễn Mạnh Hùng - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên An Bảo cho rằng cần làm rõ thực trạng đầu cơ trước khi bổ sung các biện pháp hạn chế.
Theo đó, cơ quan quản lý cần xác định quy mô, phương thức và nhóm đối tượng thực hiện hành vi trục lợi, đồng thời đánh giá hiệu quả của việc tiếp tục giới hạn chuyển nhượng so với các giải pháp kiểm soát điều kiện mua nhà ban đầu, tăng cường giám sát và xử lý vi phạm.
Trong khi đó, ông Hoàng Lịch Thiệp - Giám đốc Công ty TNHH Nhà đất Hoàng Anh ủng hộ tiếp tục giới hạn người mua lại nhà ở xã hội sau 5 năm trong nhóm đối tượng chính sách. Theo ông, cách làm này giúp bảo đảm quỹ nhà tiếp tục phục vụ mục tiêu an sinh, hạn chế nguy cơ nhà ở xã hội chuyển sang thị trường thương mại.
Một vấn đề khác được các chuyên gia quan tâm là những tình huống phát sinh trong quá trình sở hữu nhà ở xã hội. Ông Nguyễn Hoàng Nam - Tổng Giám đốc Công ty CP GHome cho rằng người mua có thể phát sinh nhu cầu bán nhà để trang trải chi phí chữa bệnh, chuyển công tác đến địa bàn xa hoặc chuyển sang căn hộ rộng hơn khi gia đình có thêm thành viên. Đây đều là những tình huống không nhất thiết xuất phát từ mục đích đầu cơ hay tìm kiếm lợi nhuận.
Cùng quan điểm, ông Nguyễn Văn Nam - Công ty Bất động sản Land 360 và ông Bùi Quang Thái - Phó Giám đốc đầu tư Công ty CP Địa Ốc Mai Việt cho rằng điều kiện thu nhập và nhu cầu nhà ở của người dân có thể thay đổi theo thời gian. Nhà ở xã hội có thể là căn nhà đầu tiên giúp người dân ổn định cuộc sống, tích lũy tài chính trước khi chuyển sang nơi ở phù hợp hơn với điều kiện kinh tế và nhu cầu gia đình.
Nếu tiếp tục thu hẹp đối tượng được mua lại, người sở hữu có thể gặp khó khăn trong việc tìm kiếm người nhận chuyển nhượng, đặc biệt tại những địa phương có nhu cầu nhà ở xã hội không cao hoặc số lượng người đủ điều kiện mua lại còn hạn chế.
Ông Hồ Thanh Bình - Bank Listing Development Manager tại Citics Homes (Citics Group) cũng lưu ý, nếu phạm vi người được mua lại bị thu hẹp quá mức, quá trình xử lý nhà ở xã hội đang thế chấp có thể kéo dài. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thu hồi vốn của tổ chức tín dụng cũng như quyền lợi của người vay.
Ở góc độ hiệp hội, HoREA cho rằng việc kéo dài những hạn chế sau thời hạn 5 năm cần được cân nhắc kỹ bởi có thể ảnh hưởng đến quyền lợi người mua, khả năng tiêu thụ sản phẩm và động lực đầu tư phát triển nhà ở xã hội của doanh nghiệp. Theo ông Lê Hoàng Châu - Chủ tịch HoREA, người mua nhà ở xã hội không chỉ phải thanh toán tiền mua nhà mà còn có thể phải chịu chi phí lãi vay ngân hàng, phí bảo trì và các khoản chi phí liên quan. Nếu quyền chuyển nhượng tiếp tục bị giới hạn, người mua có thể gặp khó khăn khi cần thay đổi nơi ở hoặc giải quyết vấn đề tài chính.
HoREA cũng cho biết đã có trường hợp người dân rút đăng ký mua, thuê mua nhà ở xã hội sau khi tiếp nhận thông tin về đề xuất hạn chế chuyển nhượng. Dù chưa có số liệu đầy đủ để đánh giá mức độ tác động, diễn biến này cho thấy thay đổi chính sách có thể ảnh hưởng đến tâm lý người mua.
Diệu Hoa