Không buông lỏng chất lượng giám định sở hữu trí tuệ
Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ đòi hỏi cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn về năng lực chuyên môn, xung đột lợi ích và trách nhiệm bồi thường khi có kết luận sai.
Dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, thay vào đó là cơ chế thông báo và hậu kiểm. Đây được xem là bước điều chỉnh theo hướng giảm tiền kiểm, tạo thêm không gian cho các tổ chức, cá nhân có năng lực tham gia cung cấp dịch vụ.

Tuy nhiên, giám định sở hữu trí tuệ là hoạt động có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình giải quyết tranh chấp, xác định hành vi xâm phạm quyền và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên. Một kết luận giám định thiếu chính xác hoặc thiếu khách quan có thể tác động đáng kể đến quyết định của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời làm phát sinh thêm chi phí và kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp.
Do đó, vấn đề không chỉ là mở rộng quyền tham gia thị trường mà còn phải thiết kế cơ chế kiểm soát chất lượng dịch vụ sau khi bãi bỏ các điều kiện kinh doanh.
Theo luật sư Phạm Duy Khương, Luật sư điều hành của ASL LAW, bãi bỏ điều kiện kinh doanh không đồng nghĩa với bãi bỏ chuẩn nghề nghiệp.
Thay vì kiểm tra tổ chức có đủ điều kiện để được gia nhập thị trường hay không, cơ chế quản lý nên chuyển sang ba lớp kiểm soát thực chất hơn, gồm minh bạch năng lực chuyên môn, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm đối với chất lượng của từng kết luận giám định.
Theo luật sư, người trực tiếp thực hiện giám định cần công khai lĩnh vực chuyên môn, trình độ, kinh nghiệm và phạm vi công việc có khả năng thực hiện; đồng thời phải ký và chịu trách nhiệm cá nhân đối với kết luận của mình. Báo cáo giám định cũng cần thể hiện rõ tài liệu đầu vào, phương pháp đánh giá, tài liệu so sánh, giả định được sử dụng và giới hạn của kết luận.
Đối với những vụ việc phức tạp, tổ chức cung cấp dịch vụ nên có cơ chế rà soát nội bộ hoặc kiểm tra chéo trước khi phát hành kết luận. Đây là cách để hạn chế sai sót chuyên môn, đồng thời nâng cao khả năng giải trình khi kết quả giám định được sử dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Bên cạnh năng lực chuyên môn, tính độc lập và khách quan cũng là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Luật sư Phạm Duy Khương cho rằng, người giám định cần từ chối thực hiện vụ việc khi có lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp, từng đại diện hoặc tư vấn cho một bên trong chính vụ việc đó, hoặc có mối quan hệ khác có thể ảnh hưởng đến tính vô tư.
Nếu không kiểm soát tốt vấn đề này, thị trường có thể phát sinh tình trạng các bên tìm kiếm tổ chức giám định sẵn sàng đưa ra kết luận có lợi cho mình, hiện tượng thường được gọi là “expert shopping” trong thực tiễn tranh chấp quốc tế. Khi đó, giám định không còn thực hiện đúng vai trò cung cấp cơ sở chuyên môn khách quan mà có nguy cơ trở thành công cụ phục vụ lợi ích của một bên tranh chấp.
Từ kinh nghiệm quốc tế, luật sư Phạm Duy Khương cho rằng, việc kiểm soát chất lượng không nhất thiết phải gắn với cơ chế cấp phép kinh doanh cho từng tổ chức. Tại Mỹ, trọng tâm được đặt vào năng lực của chuyên gia, dữ liệu được sử dụng và độ tin cậy của phương pháp. Trong khi đó, tại Singapore, chuyên gia có nghĩa vụ bảo đảm tính độc lập, với trách nhiệm hỗ trợ Tòa án cao hơn nghĩa vụ đối với bên thuê mình; Tòa án có thể không chấp nhận ý kiến chuyên gia nếu người đưa ra ý kiến thiếu chuyên môn hoặc không bảo đảm tính vô tư.

Dù hai mô hình này không hoàn toàn tương đồng với hoạt động giám định sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, theo luật sư, điểm đáng tham khảo là kiểm soát chất lượng đầu ra và khả năng giải trình quan trọng hơn việc chỉ kiểm tra giấy phép đầu vào.
Đồng quan điểm về yêu cầu không buông lỏng chất lượng giám định sở hữu trí tuệ khi cắt giảm điều kiện kinh doanh, các đại biểu Quốc hội cho rằng việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải đi kèm cơ chế kiểm soát thực chất, từ bảo đảm tính độc lập, khách quan của người giám định đến trách nhiệm của cơ quan quản lý và nghĩa vụ bồi thường khi có kết luận sai. Qua đó, vừa tạo thuận lợi cho các tổ chức tham gia thị trường, vừa bảo đảm độ tin cậy của hoạt động giám định.
Yến Nhung