Nếu được tận dụng đúng cách, RCEP có thể trở thành công cụ trung tâm giúp châu Á tăng khả năng chống chịu kinh tế trong bất ổn.
Trong năm 2024, 84% lượng dầu thô và condensate, cùng 83% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua eo biển Hozmuz được vận chuyển tới các thị trường châu Á. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều nhanh chóng dẫn tới chi phí năng lượng tăng cao, cước vận tải leo thang và lạm phát quay trở lại trong khu vực.
Sự bảo vệ tốt nhất của khu vực nằm ở thể chế, và công cụ mạnh nhất là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), hiệp định thương mại gồm 15 thành viên, chiếm khoảng 30% tổng GDP toàn cầu.
Đây là lý do vì sao đợt rà soát tổng thể đầu tiên của Hiệp định vào năm 2027 có ý nghĩa quan trọng. Điều 20.8 quy định việc rà soát 5 năm một lần nhằm bảo đảm hiệp định phù hợp với những thách thức về thương mại và đầu tư mà các thành viên đang đối mặt.
Theo các chuyên gia, đây không nên bị xem là một thủ tục mang tính hình thức, mà là phép thử thực sự đầu tiên để xem liệu RCEP có còn phù hợp trong một thế giới nhiều biến động hơn hay không.
Lý do cần hành động khẩn trương rất rõ ràng, RCEP hiện đã góp phần giúp khu vực duy trì ổn định. Hiệp định này là trụ cột cốt lõi trong cấu trúc thể chế của châu Á, đồng thời là lực lượng ổn định trong bối cảnh bất định gia tăng và chủ nghĩa đa phương suy yếu.Tầm vóc của khối này rất lớn. Năm 2024, các nền kinh tế RCEP ghi nhận khoảng 13.000 tỷ USD tổng kim ngạch thương mại hàng hóa với thế giới, gồm khoảng 7.490 tỷ USD xuất khẩu và 5.590 tỷ USD nhập khẩu.
Con số này tương đương khoảng 1/3 tổng xuất khẩu toàn cầu và gần 1/4 tổng nhập khẩu toàn cầu. Theo các chuyên gia, một hiệp định quy mô như vậy không nên bị để rơi vào trạng thái trì trệ.
Lợi ích của RCEP là có thật, nhưng thường chưa được khai thác đầy đủ. Cho đến nay, hiệp định chủ yếu củng cố các mối liên kết thương mại và đầu tư sẵn có hơn là tạo ra các dòng chảy mới.
Việc cắt giảm thuế quan mới chỉ tạo ra mức tăng thương mại khiêm tốn, với lợi ích tập trung vào nguyên liệu đầu vào trung gian và hàng hóa đã qua chế biến.
Tác động ban đầu cũng không đồng đều. Một nguyên nhân đơn giản là nhiều doanh nghiệp vẫn thấy dễ giao thương hơn khi sử dụng các hiệp định song phương cũ hoặc cơ chế ASEAN+1.
Đó là thách thức trọng tâm của năm 2027. Việc rà soát không nên xuất phát từ những tham vọng trừu tượng hay mong muốn làm cho RCEP trông hoành tráng hơn trên giấy tờ. Nó phải dựa trên những cải cách thực chất giúp hiệp định dễ áp dụng hơn trong nền kinh tế thực.
Để đưa RCEP thành công cụ vận hành hiệu quả, theo bà Banh Thi Hang, nhà nghiên cứu tại Viện Cạnh tranh Châu Á, Trường Chính sách Công Lee Kuan Yew, Đại học Quốc gia Singapore, các thành viên nên đẩy nhanh lộ trình cắt giảm thuế quan, loại bỏ các mức thuế nhỏ gây phiền hà nhưng ít hiệu quả, đồng thời thu hẹp chênh lệch thuế suất.
Bà Hang cho biết, các nước cũng nên thiết lập cơ chế giám sát việc sử dụng hiệp định một cách nghiêm túc, để chính phủ biết doanh nghiệp đang vướng ở đâu.
Tiếp theo là quy tắc xuất xứ. Việc rà soát cơ chế cộng gộp toàn phần cho phép toàn bộ nguyên liệu và công đoạn sản xuất trong khối được tính vào xuất xứ hàng hóa, cần sớm hoàn tất.
Các quy định riêng theo từng mặt hàng cũng cần được cập nhật để chuỗi cung ứng có thể vận hành trên quy mô khu vực thực sự, thay vì chỉ dựa trên mạng lưới ưu đãi rời rạc. Đây là công việc ít hào nhoáng nhưng quyết định việc RCEP tồn tại trên giấy hay sống trong mạng lưới sản xuất thực tế.
Chuyên gia này cũng chỉ ra, RCEP cũng cần một chương trình nghị sự về khả năng chống chịu chuỗi cung ứng. Những cải cách hữu ích nhất sẽ rất quan trọng khi cú sốc tiếp theo xuất hiện.
Các biện pháp đó gồm: hệ thống một cửa hải quan có thể tương thích lẫn nhau; trao đổi điện tử thời gian thực đối với chứng nhận xuất xứ và chứng từ thương mại; cơ chế riêng theo ngành để xử lý rào cản pháp lý; và tăng cường chia sẻ thông tin giữa các thành viên.
Bài kiểm tra tiếp theo của châu Á không chỉ nằm ở tàu biển, cảng biển hay các điểm nghẽn logisticsm mà ở dữ liệu, niềm tin số và mức độ dễ dàng để doanh nghiệp giao dịch xuyên biên giới.
Chương thương mại điện tử của RCEP từng là nền tảng hữu ích, nhưng nay không còn đủ nữa. Nghiên cứu của Asia Competitiveness Institute cho thấy thương mại dịch vụ có thể cung cấp qua nền tảng số trong khối RCEP tăng nhanh, trong khi mô hình khu vực đang dịch chuyển theo hướng lấy ASEAN làm trung tâm hơn.
Tuy nhiên, các quy định số của RCEP vẫn chậm hơn những hiệp định mới, với nhiều ngoại lệ rộng về bảo vệ dữ liệu và cam kết yếu hơn về luân chuyển dữ liệu xuyên biên giới.
Bà Hang chỉ ra, khoảng cách đó cần trở thành ưu tiên trong năm 2027. Cuộc rà soát nên thúc đẩy các quy tắc rõ ràng hơn về thanh toán số, hóa đơn điện tử, định danh số và quản trị dữ liệu.
Kinh tế xanh cũng cần được đặt trong cùng cuộc thảo luận. RCEP hiện đã có các điều khoản môi trường dựa trên hợp tác và nguyên tắc chung. Đây mới là nền móng, chưa phải chương trình hoàn chỉnh.
Đợt rà soát năm 2027 cần biến điều đó thành hành động cụ thể như chương môi trường đầy đủ hơn, chương trình rõ ràng hơn về hàng hóa môi trường, cùng cơ chế thực thi, giám sát và trách nhiệm mạnh hơn.
Đây không phải mở rộng nhiệm vụ quá mức, mà là chính sách thương mại bắt kịp thực tế. Khả năng chống chịu và giảm phát thải không còn là hai vấn đề tách biệt.
Châu Á không thể ngăn mọi xung đột, phong tỏa, kiểm soát xuất khẩu hay cú sốc thuế quan. Nhưng khu vực có thể quyết định liệu hiệp định thương mại lớn nhất của mình đã sẵn sàng hay chưa.
