Tại buổi làm việc với TP HCM cuối tháng 4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đồng tình với đề xuất sớm ban hành nghị quyết mới của Bộ Chính trị thay thế Nghị quyết 31
phù hợp bối cảnh và không gian mới, đồng thời xây dựng và ban hành Luật Đô thị đặc biệt cho TP HCM.
LTS: Xu hướng Luật đô thị đặc biệt (LĐTĐB) kỳ vọng sẽ động lực khơi mở các tiềm năng của TP HCM và cả nước, kiến tạo “chìa khóa” thể chế với cơ chế tài chính vượt trội để dẫn sự phát triển và hướng tới tăng trưởng thịnh vượng của nền kinh tế.
Hiện nay, TP HCM đã ban hành kế hoạch xây dựng dự án Luật Đô thị đặc biệt (LĐTĐB) dự kiến hoàn tất công tác chuẩn bị trước tháng 5/2026, làm cơ sở triển khai các bước soạn thảo và trình ban hành trong thời gian tới…
“Nếu như Luật Thủ đô dành cho Hà Nội với tính cách là “trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, nơi đặt trụ sở của các cơ quan Trung ương của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế;…, là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ và hội nhập quốc tế của cả nước”1 thì TP HCM là trung tâm kinh tế – tài chính – đổi mới sáng tạo của Vùng và đất nước. Luật ĐTĐB cần tạo nên động lực tăng trưởng và cạnh tranh quốc tế cho Thành phố. Bởi vậy cách điều chỉnh luật ĐTĐB cần ưu tiên là tính linh hoạt, thử nghiệm và phản ứng nhanh, thông qua quy định rộng rãi cho TP trong các lĩnh vực mới, phân quyền tài chính mạnh, sử dụng các công cụ thị trường”, PGS, TS Nguyễn Hoàng Anh - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP HCM nhận định.
Theo đó, ông cho rằng trên thế giới không có hình mẫu cho LĐTĐB chung, nhưng Luật Thủ đô cũng có những gợi mở - thông qua các quy định mở và cơ chế phân quyền rộng rãi tương ứng.
Nhưng các cơ chế cho Luật ĐTĐB áp dụng với TP HCM cần có độ linh hoạt và chủ động hơn. Bên cạnh “chìa khóa” thứ nhất về phân quyền quy định thẩm quyền đặc thù cần xử lý mối quan hệ giữa luật chung và luật riêng, “chìa khóa” quan trọng không kém - thì các phương tiện thực thi là tài chính, nhân lực cũng cần có sự “khá độc lập”.
Theo PGS, TS Nguyễn Hoàng Anh, thông thường các khoản thu của chính quyền địa phương dựa trên 5 nguồn chính: thuế địa phương, ngân sách từ trung ương điều tiết; ngân sách chia sẻ đối với các khoản thuế chung; ngân sách đến từ các khoản viện trợ, vay mượn. Việc phân bổ trọng số của 4 nguồn thu đầu tiên sẽ tương ứng với trao ngân sách cho đô thị đặc biệt. Kinh nghiệm các nước châu Âu cho thấy sự phân bổ này cần ổn định và thông qua các luật của trung ương.
“Cần có cơ chế điều tiết và chia sẻ lợi ích, trong đó phân bổ tài chính là nhân tố quyết định, bao gồm các nguồn thu cho TP nguồn thu điều tiết về trung ương và hỗ trợ phát triển vùng”, ông nhấn mạnh.
Từ góc nhìn tài chính và gắn với huy động nguồn lực tư nhân, TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật thương mại nhắc lại nhu cầu huy động khoảng 620.000 tỷ đồng năm 2025 nhằm đáp ứng phát triển bao gồm dự án phát triển đô thị. Trong khi đó, nguồn lực từ ngân sách nhà nước, chịu điều tiết của Luật Ngân sách chỉ có thể đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu, vốn tư nhân lại cần giải quyết những điểm nghẽn để dịch chuyển và huy động hiệu quả.
Do đó, ông kiến nghị LĐTĐB cần: Thứ nhất, định vị nguyên tắc ưu tiên áp dụng luật nhằm triệt tiêu tính nhất thời và rủi ro chuyển tiếp hệ thống Cụ thể là “Trường hợp có quy định khác nhau giữa LĐTĐC và các luật, nghị quyết khác về cùng một vấn đề huy động vốn, quản lý tài chính và đầu tư hạ tầng thì phải ưu tiên áp dụng quy định của Luật Đô thị đặc biệt”. Thứ hai, xác lập quyền tự chủ tài chính thực chất thông qua cơ chế nợ vay xanh và tháo gỡ nhiệm vụ chi đặc thù. Thứ ba, khơi thông mô hình hợp đồng BT thông qua cơ chế giao đất đặc thù và kỹ thuật định giá thặng dư ổn định.
Ngoài ra, chuyên gia đề xuất một khung pháp lý hoàn chỉnh cho mô hình phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng (TOD) trong LĐTĐB, với việc cần trao cho chính quyền TP ba công cụ tài chính then chốt và có tính thực thi cao gồm: Phí điều tiết hạ tầng, cơ chế bán quyền phát triển, pháp lý hóa mô hình hợp tác phát triển, cho phép Nhà nước và tư nhân cùng khai thác không gian ngầm và không gian trên cao tại các nhà ga để hình thành các trung tâm thương mại dịch vụ đa chức năng, tạo ra dòng tiền ổn định cho vận hành tàu điện.
Song song xây dựng hệ sinh thái giám sát minh bạch, cơ chế chia sẻ lợi ích cộng đồng. “LĐTĐB không đơn thuần là sự cộng dồn các ưu đãi chính sách mà là một cuộc cách mạng về thể chế nhằm giải phóng các nguồn lực xã hội đang bị kìm hãm. Xử lý các yếu tố then chốt sẽ chuyển đổi từ trạng thái “xin – cho” sang trạng thái “chủ động kiến tạo”, biến tiềm năng thành siêu động lực”, chuyên gia nhấn mạnh.
Trên thực tế trong nhiều năm qua, tại các Diễn đàn do VCCI chỉ đạo, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức, nhiều doanh nghiệp cũng bày tỏ kỳ vọng về một cơ chế điều phối vùng mạnh mẽ, thẩm quyền đặc biệt về tài chính - tài trợ liên vùng. Đạo luật dành cho siêu đô thị đặc biệt với không gian kinh tế rộng lớn sau sáp nhập và vị thế đặc biệt trong vùng, cũng được ông Hoàng Anh, nhìn nhận: “Cần gắn sự phát triển của Thành phố trong vùng Đông Nam Bộ, thể hiện trong quy hoạch liên vùng. Kinh nghiệm của một số quốc gia cho thấy Hội đồng điều phối vùng hay cơ chế đồng tài trợ dự án liên vùng (cảng, giao thông, chống ngập) là biện pháp hỗ trợ tốt để đảm bảo sự phát triển của đô thị lớn hài hoà với phát triển vùng”.
