Áp lực từ Mỹ về xuất xứ hàng hóa và sở hữu trí tuệ đang tạo thách thức mới, nhưng cũng mở cơ hội nâng cấp năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt.
Lịch sử phát triển của nhiều nền kinh tế châu Á cho thấy những bước nhảy vọt thường xuất hiện khi doanh nghiệp buộc phải thích ứng với các tiêu chuẩn quốc tế cao hơn.
Nhật Bản sau Thế chiến II, Hàn Quốc trong thập niên 1980 hay Trung Quốc sau khi gia nhập WTO đều trải qua những giai đoạn phải chấp nhận áp lực từ bên ngoài để nâng cấp năng lực sản xuất trong nước.
Đối với Việt Nam, hai yêu cầu mà Mỹ đặt ra - bảo hộ sở hữu trí tuệ và minh bạch xuất xứ hàng hóa - thực chất không phải là các tiêu chuẩn riêng của Mỹ, mà đây cũng là những điều kiện nền tảng của các hiệp định thương mại thế hệ mới và của các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đối với yêu cầu minh bạch nguồn gốc xuất xứ hàng hóa, thoạt nhìn, đây là một rào cản mới. Tuy nhiên, ở góc độ khác, nó lại giúp sàng lọc thị trường. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn xuất xứ ngày càng khắt khe cũng giúp doanh nghiệp Việt Nam tăng tính minh bạch, nâng cao uy tín với đối tác quốc tế và giảm nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại.
Những doanh nghiệp chỉ tham gia vào các hoạt động gia công đơn giản hoặc trung chuyển hàng hóa sẽ gặp nhiều khó khăn hơn. Ngược lại, các doanh nghiệp đầu tư bài bản vào chuỗi cung ứng, công nghiệp hỗ trợ và hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn.
Trong nhiều năm, không ít doanh nghiệp Việt Nam sử dụng hình ảnh, thương hiệu hoặc thiết kế mà chưa thực sự chú trọng đến quyền sở hữu trí tuệ. Điều này giúp tiết kiệm chi phí trước mắt nhưng lại tạo ra rủi ro lớn khi tham gia thị trường quốc tế.
Việc tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ có thể khiến chi phí hoạt động tăng lên trong ngắn hạn, song về dài hạn lại là điều kiện cần để doanh nghiệp Việt Nam bước vào các chuỗi cung ứng có giá trị gia tăng cao.
Trong nền kinh tế số, tài sản quan trọng nhất không còn là máy móc hay nhà xưởng mà là công nghệ, sáng chế, dữ liệu và thương hiệu. Khi buộc phải tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của người khác, doanh nghiệp cũng sẽ có động lực bảo vệ và đầu tư cho tài sản trí tuệ của chính mình.
Điều đáng chú ý là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) hiện chiếm khoảng 97-98% số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, với hơn 1,1 triệu doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Ngoài ra còn khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh và hơn 63% lao động đang làm việc trong khu vực phi chính thức.
Trong ngắn hạn, nhiều doanh nghiệp SME sẽ phải đối mặt với chi phí chuyển đổi đáng kể. Tuy nhiên, về dài hạn, những doanh nghiệp thích nghi thành công sẽ được hưởng lợi từ môi trường kinh doanh minh bạch hơn, khả năng tiếp cận thị trường quốc tế tốt hơn và cơ hội tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.
Nếu tận dụng tốt giai đoạn này, hai sức ép từ bên ngoài có thể trở thành chất xúc tác cho một quá trình nâng cấp toàn diện của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam. Bởi trong một thế giới ngày càng coi trọng minh bạch, đổi mới sáng tạo và truy xuất nguồn gốc, năng lực tuân thủ không còn là chi phí phải gánh chịu mà đang trở thành một lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp.
