Hoạt động tái cơ cấu, thoái vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp đối với thị trường chứng khoán sẽ không chỉ đơn thuần là cơ hội "có sóng" ở một vài phiên giao dịch...
Quan trọng hơn, hoạt động này có thể tạo ra tác động rộng đối với thị trường chứng khoán Việt Nam khi FTSE Russell chuẩn bị nâng Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9.
Hướng tác động theo kỳ vọng tích cực khi có loạt hàng hóa mới, nhiều hàng hóa chất lượng và cơ hội đầu tư với tỷ lệ sở hữu không hạn chế khối ngoại (room ngoại)...
Về dài hạn, hàng hóa và chất lượng hàng hóa cũng yếu tố nền tảng tiên quyết để hấp dẫn và thu hút, giữ chân các dòng vốn ở thị trường, giúp thị trường phát triển theo các mục tiêu đề ra. Điều này chưa bao gồm lợi ích của chính các doanh nghiệp trong đổi mới, sắp xếp thoái vốn, cơ cấu vốn Nhà nước để nâng cao quản trị, kinh doanh hiệu quả.
Cùng với đó, các tổ chức nắm giữ, đại diện vốn Nhà nước, điển hình như Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) thông qua hoạt động thoái vốn, tái cơ cấu danh mục, sẽ vừa có thêm nguồn vốn vừa có điều kiện để tập trung thực hiện các nhiệm vụ đầu tư, kinh doanh vốn theo chiến lược và kế hoạch được phê duyệt.
Cụ thể, theo Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 05/08/2026 quy định các tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn Nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026–2030, việc xác định phân loại nhằm tiếp tục thực hiện quá trình tái cơ cấu tập trung vào xác định phân loại với 3 nhóm tiêu chí.
Đối với nhóm Nhà nước nắm giữ 100% vốn, sẽ bao gồm các doanh nghiệp cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu như đường sắt, không lưu, bưu chính, thủy lợi; doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực độc quyền tự nhiên như vật liệu nổ, in tiền, xổ số; doanh nghiệp khoa học công nghệ, xây dựng kết cấu trọng điểm quốc gia, ứng dụng công nghệ cao với dự án tối thiểu từ 12 nghìn tỷ đồng trở lên; các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá điếu, ngân hàng Agribank; hoặc doanh nghiệp hoạt động tại địa bàn trọng yếu về quốc phòng an ninh, lĩnh vực then chốt.
Nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn trở lên bao gồm: doanh nghiệp khai thác cảng hàng không (như ACV), quản lý khai thác cảng biển đặc biệt (như PHP), khai thác khoáng sản quy mô lớn, sản xuất phim hoạt hình và kinh doanh phân bón.
Nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ từ 50% đến dưới 65% vốn bao gồm: các đầu mối nhập khẩu xăng dầu có thị phần từ 30% trở lên, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ hạ tầng viễn thông quan trọng, thăm dò và đánh giá chất lượng khoáng sản (ngoại trừ dầu khí).
Ngoài ra, còn nhiều doanh nghiệp khác cũng có tiêu chí phân loại riêng để làm cơ sở thực hiện cơ cấu lại vốn.
Với việc ban hành các tiêu chí phân loại này, ông Ngô Thế Hiển - Phó Giám đốc Trung tâm Phân tích Chứng khoán SHS cho biết, kỳ vọng hoạt động tái cơ cấu vốn của các doanh nghiệp Nhà nước sẽ được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Cho đến nay, theo ông Hiển, thị trường đã trải qua 3 làn sóng IPO. Giai đoạn 2016 - 2018 là thời kỳ thực hiện cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước rất quyết liệt. Giai đoạn đó, thị trường chứng khoán vô cùng sôi động với các thương vụ nổi bật như thoái vốn tại Sabeco, Becamex, Idico, Gelex, hay một số công ty thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam như Lọc hóa dầu Bình Sơn, Nhiệt điện PV Power... Đó là những thương vụ giúp thị trường chứng khoán giao dịch bùng nổ.
"Chúng tôi kỳ vọng Quyết định 40 và quá trình thực thi sẽ tiếp tục mang lại nhiều "hàng hóa" mới tương tự như giai đoạn trước đây, cho thị trường trong thời gian tới", ông Hiển nói.
Ngoài ra, chuyên gia SHS cũng dẫn Quyết định 40 quy định, trong vòng 30 ngày kể từ ngày 5/ 8/ 2026, các cơ quan chủ quản và đại diện vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp sẽ phải ban hành kế hoạch 5 năm về việc cơ cấu lại vốn. Đặc biệt, có 20 doanh nghiệp, tập đoàn quy mô lớn thuộc diện tái cơ cấu vốn trước đó Nghị định số 57/2026/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 12/02/2026 (có hiệu lực từ ngày 13/02/2026) như: Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản (TKV), Tập đoàn Dầu khí (PVN), EVN, Petrolimex (PLX), Tập đoàn Hóa chất (Vinachem), Tập đoàn Công nghiệp Cao su, Tổng công ty Hàng không...
3 ngân hàng quốc doanh đang niêm yết là Vietcombank, BIDV và Vietinbank cũng nằm trong nhóm phải công bố kế hoạch cơ cấu vốn 5 năm trong vòng 30 ngày tới. Riêng với VietinBank, Chính phủ quy định duy trì tỷ lệ nắm giữ tối thiểu ở mức 65%. Hiện tại, vốn Nhà nước tại VietinBank đang ở mức 64,46%. Như vậy, trong thời gian tới, tỷ lệ vốn Nhà nước tại VietinBank sẽ phải được nâng lên thêm gần 1% để đạt mức tối thiểu.
Theo thống kê của SHS đối với các doanh nghiệp Nhà nước trên cả 3 sàn (UPCOM, HNX, HOSE), hiện có hơn 420 doanh nghiệp mà Nhà nước đang nắm giữ tỷ lệ sở hữu từ 50% trở lên, chiếm tỷ trọng hơn 50%. Hầu hết đây đều là các doanh nghiệp quy mô lớn, tập trung nhiều ở sàn UPCOM.
Căn cứ theo Quyết định 40, đối với nhóm sản xuất phân bón như Đạm Phú Mỹ và DDV của Vinachem, tỷ lệ sở hữu Nhà nước hiện chưa đạt mức quy định 65%. Cụ thể, DDV đang ở mức 64%, còn Đạm Phú Mỹ mới đạt 59,59%. "Khả năng cao trong thời gian tới, các doanh nghiệp này sẽ phải tăng tỷ lệ sở hữu vốn Nhà nước", ông Hiển cho biết.
Đối với Petrolimex, doanh nghiệp này thuộc nhóm nắm giữ trên 30% thị phần đầu mối nhập khẩu xăng dầu, nhưng tỷ lệ vốn Nhà nước hiện tại lên đến 75,87%. Theo Quyết định 40, tỷ lệ quy định cho nhóm này là từ 50% đến dưới 65%. Điều này đồng nghĩa tỷ lệ vốn nhà nước tại Petrolimex sẽ phải giảm xuống.
Ngoài ra, một số doanh nghiệp khác đã từng công bố kế hoạch giảm vốn, ví dụ như Becamex (BCM). Hiện tỷ lệ vốn Nhà nước tại BCM là 95,44%, dù đã có quyết định phê duyệt giảm xuống 65% nhưng chưa được thực hiện. Hoặc như Viglacera, trước đây đã có kế hoạch thoái toàn bộ 38,58% vốn Nhà nước nhưng vẫn chưa triển khai...
Ông Ngô Thế Hiển - SHS nhấn mạnh, "chúng tôi hy vọng thời gian tới, các doanh nghiệp này sẽ tiếp tục tiến trình thoái vốn, tăng vốn hoặc giảm vốn theo đúng lộ trình".
Một trong những đầu mối quản lý, nắm giữ, đại diện vốn Nhà nước là SCIC mới đây cũng đã ban hành kế hoạch cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026 – 2030. Theo kế hoạch, SCIC dự định sẽ bán toàn bộ vốn tại 66 doanh nghiệp, đồng thời tiếp tục đầu tư, nắm giữ vốn tại 21 doanh nghiệp.
Cụ thể, SCIC sẽ tiếp tục duy trì tỷ lệ sở hữu 100% tại Công ty TNHH MTV Đầu tư SCIC (SIC). Đồng thời, có kế hoạch tiếp tục đầu tư, nắm giữ vốn tại các tên tuổi lớn như: Vinamilk (VNM), Sabeco (SAB), FPT, Dược Hậu Giang (DHG), Traphaco (TRA), Bảo Minh (BMI), Tổng Công ty CP Tái bảo hiểm Quốc gia Việt Nam (VNR), Tổng Công ty Sông Đà (SJG), Tràng Tiền, Tổng công ty Dược Việt Nam, Công ty cổ phần Đầu tư Việt Nam - Oman…
Đáng chú ý, danh sách 66 doanh nghiệp SCIC theo kế hoạch dự kiến bán toàn bộ vốn, trải rộng ở nhiều ngành, từ sản xuất công nghiệp, thép, dệt may, năng lượng đến xây dựng, logistics, thương mại và thủy sản.
Một số doanh nghiệp đã được nhà đầu tư trên thị trường khá quan tâm và chờ đợi trong danh mục của SCIC gồm: Nhựa Thiếu niên Tiền Phong (NTP), Xuất nhập khẩu Y tế Domesco (DMC), Tổng Công ty Thép Việt Nam (TVN), Tập đoàn Dệt may Việt Nam (VGT), Tổng Công ty Thủy sản Việt Nam (SEA), Nhiệt điện Phả Lại (PPC), Licogi (LIC) và Tổng Công ty Vật liệu xây dựng số 1 (FIC), Tổng công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam (VGV), Tổng công ty cổ phần Xây dựng công nghiệp Việt Nam (VVN), Công ty cổ phần Nhiệt điện Phả Lại (PPC)…
Việc đưa các doanh nghiệp vào danh mục bán toàn bộ vốn tạo cơ sở để SCIC triển khai các phương án thoái vốn trong giai đoạn 2026 - 2030. Nếu được thực hiện theo kế hoạch, lượng cổ phần được đưa ra thị trường có thể bổ sung nguồn cung đáng kể, trong đó có cổ phần tại một số doanh nghiệp có quy mô và vị thế nhất định trong ngành.
Tuy nhiên, danh mục cơ cấu lại không cố định trong toàn bộ giai đoạn. SCIC cho biết danh sách có thể được điều chỉnh căn cứ tình hình hoạt động của từng doanh nghiệp, diễn biến thị trường cũng như yêu cầu đáp ứng các tiêu chí phân loại theo quy định. Do đó, tiến độ và quy mô thoái vốn thực tế tại từng doanh nghiệp sẽ phụ thuộc vào phương án cụ thể được xây dựng và triển khai trong thời gian tới.
Chứng khoán MBS đánh giá, nhìn chung, Quyết định 40 tạo ra một khung sở hữu Nhà nước rõ ràng hơn, qua đó mở đường cho một chu kỳ tái cấu trúc vốn doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2026–2030.
Tác động tích cực thứ nhất nằm ở việc minh bạch hóa chiến lược vốn Nhà nước. Khi giới hạn sở hữu theo từng ngành được xác định rõ hơn, nhà đầu tư sẽ có cơ sở tốt hơn để nhận diện những doanh nghiệp có khả năng tăng vốn Nhà nước và những doanh nghiệp có dư địa giảm sở hữu.
Thứ hai, hoạt động thoái vốn nếu được triển khai có thể làm tăng free-float và thanh khoản, đồng thời mở rộng cơ hội thu hút nhà đầu tư tổ chức và nhà đầu tư chiến lược.
Thứ ba, đối với những doanh nghiệp chiến lược cần tăng vốn, việc Nhà nước duy trì tỷ lệ chi phối nhưng cho phép huy động thêm nguồn lực xã hội có thể giúp cải thiện năng lực tài chính, đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng và một số ngành thiết yếu.
Tuy nhiên, theo công ty chứng khoán này, việc thoái vốn với khối lượng lớn có thể tạo áp lực cung trong ngắn hạn. Ngược lại, nếu Nhà nước tăng tỷ lệ sở hữu, lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng có thể giảm, qua đó hạn chế thanh khoản và room dành cho các nhà đầu tư khác.
Ngoài ra, tiến độ thực hiện vẫn là một biến số quan trọng. Các vấn đề liên quan đến định giá tài sản, đất đai và thủ tục phê duyệt có thể khiến quá trình cơ cấu vốn kéo dài.
