Lợi thế đi trước từ Hiệp định EVFTA mang lại khoảng thời gian vàng để doanh nghiệp Việt Nam chủ động gia tăng nội lực cạnh tranh trước khi lợi thế này bị xóa nhòa.
Việc thực thi Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam và EU (EVFTA) đã tạo ra lợi thế cạnh tranh lớn cho hàng hóa Việt Nam. Lộ trình xóa bỏ thuế quan đối với khoảng 99% số dòng thuế giúp nông sản và hàng tiêu dùng Việt Nam có mức thuế ưu đãi hơn hẳn so với các nhà cung cấp từ Thái Lan, Trung Quốc hay Indonesia. Trong thương mại quốc tế, việc đi trước đối thủ một thời gian nắm giữ ý nghĩa chiến lược to lớn.
Tuy vậy, khoảng không gian ưu đãi này đang đối mặt với những cột mốc đếm ngược. Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia, trong hội thảo trực tuyến “Tiếp cận thị trường châu Âu: Các yêu cầu và khuyến nghị cho doanh nghiệp” cho biết Liên minh châu Âu (EU) đang chuẩn bị hoàn tất một loạt hiệp định thương mại tự do với các quốc gia đối thủ cạnh tranh của Việt Nam tại khu vực Châu Á như Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia hay Indonesia. Khi các hiệp định thương mại tự do này chính thức đi vào hiệu lực, khoảng cách ưu đãi về thuế quan giữa Việt Nam và các nước đối thủ sẽ bị xóa bỏ.
Khoảng thời gian từ nay cho đến khi các quốc gia đối thủ thu hẹp chênh lệch thuế quan chính là khoảng thời gian vàng cho doanh nghiệp Việt Nam. Việc sở hữu lợi thế thuế quan đi trước tạo ra dư địa chi phí và sự ưu tiên từ phía các hệ thống phân phối châu Âu. Khoảng thời gian này mở ra cơ hội cấp thiết để các nhà xuất khẩu Việt Nam đầu tư nâng cấp toàn diện hệ thống sản xuất, hoàn thiện hồ sơ dữ liệu và đáp ứng các hàng rào kỹ thuật khắt khe của EU.
Bản chất cạnh tranh tại thị trường EU hiện nay đã dịch chuyển từ giá cả và chất lượng sơ chế đơn thuần sang năng lực tuân thủ, tính minh bạch và độ bền vững của toàn bộ chuỗi cung ứng.
Thị trường EU kiểm soát chất lượng sản phẩm cuối cùng và mở rộng kiểm soát toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm. Các nhà nhập khẩu đòi hỏi phải kiểm chứng minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, nguồn năng lượng sử dụng trong nhà máy, lượng phát thải khí nhà kính, độc tố hóa chất và điều kiện làm việc của người lao động. Tất cả các dữ liệu này bắt buộc phải qua xác minh thực tế thay vì chấp nhận cam kết đơn phương từ phía nhà cung cấp.
Liên minh châu Âu đã cụ thể hóa hàng loạt mục tiêu chuyển đổi xanh thành các quy định pháp lý mang tính bắt buộc và có mức ảnh hưởng lớn đối với Việt Nam. Có thể kể như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định về chống phá rừng (EUDR), Quy định khung về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững (ESPR) cùng Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR).
Nghĩa vụ pháp lý trực tiếp đặt lên vai các nhà nhập khẩu EU, nhưng yêu cầu về cung cấp số liệu và tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật luôn được truyền dọc xuống các nhà sản xuất ở nước ngoài. Doanh nghiệp Việt Nam tuy không thuộc đối tượng báo cáo trực tiếp vẫn chịu áp lực phải cung cấp đầy đủ dữ liệu phục vụ quy trình đánh giá rủi ro chuỗi cung ứng của đối tác châu Âu.
Nếu doanh nghiệp Việt Nam thụ động ỷ lại vào ưu đãi thuế quan hiện tại mà bỏ qua việc chuẩn hóa hệ thống sản xuất, rủi ro lớn sẽ xuất hiện khi EU hoàn tất các FTA với các quốc gia đối thủ. Khi Thái Lan, Indonesia hay Ấn Độ đạt được mức thuế quan tương đương, các nhà nhập khẩu châu Âu sẽ chuyển hướng sang những nhà cung cấp có năng lực tuân thủ xanh tốt hơn, quản trị dữ liệu minh bạch hơn và cung cấp hàng hóa với chất lượng ổn định hơn.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy cho biết, nhiều nhà nhập khẩu tại khu vực Bắc Âu phản ánh tình trạng lô hàng đầu tiên của doanh nghiệp Việt Nam đạt chất lượng tốt, nhưng các lô hàng tiếp theo lại bấp bênh và không duy trì được sự ổn định. Tình trạng thiếu hụt dữ liệu quản lý hệ thống, thiếu chứng từ nguồn gốc từ nhà cung cấp nguyên liệu và thiếu nhân sự chuyên trách tuân thủ khiến hàng hóa Việt Nam dễ bị đánh giá rủi ro cao. Một sản phẩm đạt chất lượng nhưng bao bì chứa chất cấm hoặc nhãn dán dính dư lượng hóa thạch vượt ngưỡng vẫn bị buộc dừng đưa ra thị trường.
Để tranh thủ trọn vẹn khoảng thời gian vàng, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động thay đổi tư duy tuân thủ quy định thị trường. Doanh nghiệp cần tập trung xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu minh bạch cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Ông Trần Văn Hiếu, Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty DACE, cho biết công ty đang phát triển 2.300 ha vùng nguyên liệu hữu cơ liên kết với 3.014 hộ dân. DACE quản lý nhật ký canh tác của nông dân qua ứng dụng di động, duy trì kiểm tra thực địa bằng hệ thống kiểm soát nội bộ và cung cấp mã QR cho từng lô hàng xuất khẩu. Khách hàng châu Âu quét mã QR có thể truy xuất minh bạch nguồn gốc thu mua và quy trình chế biến.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy khuyến nghị các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư mạnh mẽ vào công đoạn chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Nguồn thu từ chế biến sâu giúp doanh nghiệp có kinh phí tái đầu tư cho công nghệ và hệ thống tiêu chuẩn xanh. Thay vì xuất khẩu nguyên liệu thô với biên lợi nhuận mỏng, việc phát triển các sản phẩm ăn vặt chế biến sẵn, đóng gói tiện dụng và phù hợp với khẩu vị người tiêu dùng châu Âu giúp tăng giá trị sản phẩm lên nhiều lần.
Bài toán nâng cao năng suất lao động cần được chuyển dịch từ việc kéo dài giờ làm sang việc tối ưu hóa tổ chức sản xuất để mỗi giờ làm việc tạo ra giá trị lớn hơn. Doanh nghiệp nên tăng cường tự động hóa, ứng dụng công cụ số, tài trợ đào tạo nâng cao trình độ nhân sự và cải thiện môi trường làm việc. Tận dụng hiệu quả khoảng thời gian vàng từ EVFTA để hoàn thiện nội lực xanh sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam tự tin vượt qua các đối thủ khu vực, chuyển vị thế từ nhà gia công theo đơn hàng thành đối tác chiến lược dài hạn của các tập đoàn châu Âu.
