Tăng giám sát bằng dữ liệu để ngăn “quân xanh, quân đỏ”

Dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi (Dự thảo) gồm 8 chương, 60 điều, tập trung hoàn thiện các quy định nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động đấu thầu, đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước. Trong đó, việc ngăn chặn các hành vi thông thầu, gian lận và hạn chế cạnh tranh tiếp tục là vấn đề đáng chú ý, nhất là trong bối cảnh hoạt động đấu thầu ngày càng được thực hiện trên môi trường điện tử.

Thực tế, tình trạng “quân xanh, quân đỏ”, hồ sơ năng lực không trung thực hoặc xây dựng tiêu chí mời thầu theo hướng hạn chế cạnh tranh là những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch và hiệu quả của hoạt động đấu thầu. Những hành vi này không chỉ làm giảm cơ hội tham gia của các nhà thầu đủ năng lực mà còn có thể khiến quá trình lựa chọn nhà thầu không đạt được mục tiêu cạnh tranh thực chất.

Theo ông Văn Trọng Duẩn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu, Bộ Tài chính, Dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm ngăn chặn hành vi hạn chế cạnh tranh, thông thầu, gian lận; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ và khai thác dữ liệu trong hoạt động đấu thầu.

Một trong những giải pháp được đặt ra là kết nối, chia sẻ dữ liệu của Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia với các cơ sở dữ liệu về thuế, đăng ký kinh doanh, kho bạc nhà nước và các hệ thống thông tin khác theo quy định của pháp luật. Qua đó, cơ quan quản lý có thêm cơ sở kiểm chứng thông tin do nhà thầu kê khai, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ do doanh nghiệp cung cấp.

Việc khai thác dữ liệu liên thông có ý nghĩa trong kiểm tra tính chính xác của thông tin về tư cách pháp lý, tình trạng hoạt động và các nội dung liên quan đến năng lực của nhà thầu. Đồng thời, dữ liệu được tích lũy qua các gói thầu có thể hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện những biểu hiện bất thường, phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc có thể tự động loại bỏ mọi hành vi thông đồng hay gian lận. Những hành vi được tổ chức có chủ đích, đặc biệt khi các bên phối hợp để che giấu thông tin, vẫn đòi hỏi cơ chế kiểm tra và xác minh phù hợp. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, yêu cầu đặt ra là xây dựng phương thức giám sát dựa trên mức độ rủi ro, tập trung nguồn lực vào những gói thầu và dấu hiệu có khả năng phát sinh vi phạm.

Để các quy định mới phát huy hiệu quả, TS Nguyễn Thái Cường, Giảng viên Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, việc kết nối dữ liệu cần đi đôi với khả năng khai thác, đối chiếu và sử dụng thông tin trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Nếu dữ liệu giữa các hệ thống chưa đồng bộ, thiếu cập nhật hoặc chưa có cơ chế cảnh báo hiệu quả, việc kết nối có thể mới dừng lại ở chia sẻ thông tin, chưa tạo ra chuyển biến rõ rệt trong phát hiện vi phạm.

Mặt khác, tăng cường giám sát cũng cần được thực hiện theo hướng có trọng tâm, tránh tạo thêm các tầng nấc thủ tục hoặc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Đây cũng là yêu cầu cần được cân nhắc trong quá trình đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo định hướng của Dự thảo.

Cùng với đó, theo chuyên gia, việc làm rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu, nhà thầu và tổ chuyên gia có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao trách nhiệm giải trình. Công nghệ có thể hỗ trợ nhận diện rủi ro, nhưng việc xác minh, kết luận và xử lý vi phạm vẫn cần được thực hiện theo đúng thẩm quyền, trình tự và quy định pháp luật.

Về lâu dài, hiệu quả sửa đổi Luật Đấu thầu không chỉ được đánh giá qua mức độ số hóa quy trình hay số lượng cơ sở dữ liệu được kết nối, mà còn ở khả năng bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Khi dữ liệu được sử dụng hiệu quả, hoạt động giám sát có trọng tâm và trách nhiệm của từng chủ thể được xác định rõ, đấu thầu mới có thể tiến gần hơn tới mục tiêu công khai, minh bạch và lựa chọn được nhà thầu thực sự đáp ứng yêu cầu.