Cuộc chiến giá và cắt trợ cấp buộc nhiều hãng xe điện Trung Quốc ồ ạt xuất khẩu, coi thị trường ngoại là lối thoát sinh tồn.
Chính phủ Trung Quốc gần đây đã giảm một nửa mức ưu đãi thuế mua xe điện và lần đầu áp thuế 5% với người tiêu dùng, khiến chi phí sở hữu tăng lên và nhu cầu nội địa chững lại. Khi “bệ đỡ” chính sách suy yếu, cạnh tranh trong nước càng gay gắt, buộc các hãng lao vào cuộc đua giảm giá để giành thị phần. Hệ quả là biên lợi nhuận toàn ngành bị bào mòn.
Các nhà phân tích dự báo đến năm 2030 chỉ khoảng 15 trong số 129 thương hiệu xe điện Trung Quốc có thể duy trì lợi nhuận. Từ năm 2018 đến nay, hơn 400 thương hiệu đã biến mất. Nhiều cái tên từng được kỳ vọng như HiPhi, WM Motor, Byton, Aiways hay Levdeo lần lượt dừng sản xuất hoặc phá sản vì gánh nặng tài chính. Ngay cả những hãng còn trụ lại cũng thừa nhận giai đoạn tới sẽ khắc nghiệt hơn. Lãnh đạo XPeng gọi năm 2026 là cuộc cạnh tranh “đẫm máu”, trong khi nhà sáng lập Nio ví đây như “trận chiến cuối cùng” của các công ty khởi nghiệp.
Áp lực trong nước khiến các hãng buộc phải tìm động lực mới ở thị trường quốc tế. Theo Hiệp hội Ô tô Hành khách Trung Quốc, năm ngoái nước này xuất khẩu 3,43 triệu xe điện, tăng gần 75% so với năm trước. Xe Trung Quốc ngày càng hiện diện tại Đông Nam Á, Trung Đông và Mỹ Latin, từ Bangkok, Jakarta đến Dubai hay São Paulo.
Các “ông lớn” tăng tốc mạnh mẽ. BYD đặt mục tiêu xuất khẩu 1,3 triệu xe trong năm nay, còn Geely kỳ vọng doanh số nước ngoài tăng hơn 50%. Đáng chú ý, lần đầu tiên các hãng Trung Quốc đầu tư nhiều hơn vào chuỗi cung ứng ở nước ngoài so với trong nước, cho thấy chiến lược toàn cầu hóa mang tính dài hạn. Thay vì chỉ bán xe xuất khẩu, họ xây dựng nhà máy tại Thái Lan, Indonesia, Brazil hay Argentina để né thuế quan và tận dụng ưu đãi sở tại.
Lợi thế lớn nhất của xe điện Trung Quốc vẫn nằm ở chi phí. Nhờ kiểm soát chuỗi cung ứng pin và linh kiện quy mô lớn, giá thành sản xuất thấp hơn đáng kể so với nhiều đối thủ châu Âu, Nhật Bản hay Mỹ. Điều này giúp họ dễ tiếp cận nhóm khách hàng phổ thông tại các thị trường mới nổi, nơi yếu tố giá nhạy cảm hơn thương hiệu.
Tuy nhiên, mở rộng ra nước ngoài không đồng nghĩa mọi bài toán được giải quyết. Việc đồng loạt xây nhà máy, phát triển hệ thống phân phối và hậu mãi ở nhiều quốc gia đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp vẫn phải cạnh tranh bằng giá rẻ. Biên lợi nhuận vốn đã mỏng có nguy cơ tiếp tục bị thu hẹp bởi chi phí vận hành và quản trị đa thị trường.
Bên cạnh đó, yếu tố địa chính trị trở thành biến số khó lường. Mỹ áp thuế tới 100% với xe điện Trung Quốc, Mexico tăng thuế 50%, còn châu Âu và Canada áp hạn ngạch hoặc điều tra chống bán phá giá. Chỉ một thay đổi chính sách cũng có thể làm gián đoạn kế hoạch đầu tư. Ngoài ra, bài toán thương hiệu, chất lượng và dịch vụ hậu mãi vẫn là thách thức, đặc biệt khi người tiêu dùng tại nhiều nước còn dè dặt với các hãng mới nổi.
Nói cách khác, xuất khẩu giúp duy trì sản lượng và dòng tiền trong ngắn hạn, nhưng chưa chắc đảm bảo sự bền vững dài hạn. Quá trình thanh lọc có thể vẫn tiếp diễn ngay cả khi doanh nghiệp đã “ra biển lớn”.
Với Việt Nam, làn sóng này mang đến tác động tương đối rõ nhưng khó tạo đột biến. Ở góc độ thị trường, xe điện Trung Quốc có thể góp phần kéo mặt bằng giá xuống thấp hơn, tăng lựa chọn ở phân khúc phổ thông và thúc đẩy quá trình phổ cập phương tiện xanh. Tuy nhiên, tâm lý thận trọng về độ bền, chất lượng và giá trị sử dụng lâu dài vẫn phổ biến, khiến sức hấp dẫn của xe Trung Quốc chủ yếu tập trung vào nhóm khách hàng nhạy cảm về giá.
Ở khía cạnh sản xuất, cơ hội sẽ phụ thuộc nhiều vào mức độ đầu tư thực chất. Nếu các hãng chỉ nhập khẩu nguyên chiếc, giá trị gia tăng cho chuỗi cung ứng trong nước tương đối hạn chế. Ngược lại, các dự án lắp ráp, nội địa hóa linh kiện hay phát triển hạ tầng sạc mới có thể tạo tác động tích cực hơn cho công nghiệp hỗ trợ.
Trong bối cảnh đó, xe điện Trung Quốc khó tạo “cú hích” tức thì cho thị trường Việt Nam, nhưng vẫn đóng vai trò như một yếu tố cạnh tranh mới, buộc các doanh nghiệp phải cải thiện sản phẩm và dịch vụ. Về dài hạn, sự dịch chuyển của các hãng Trung Quốc phản ánh xu hướng tái cấu trúc toàn ngành xe điện toàn cầu - nơi chỉ những doanh nghiệp đủ năng lực tài chính, công nghệ và khả năng thích ứng chính sách mới có thể trụ lại. Xuất ngoại vì thế vừa là cơ hội, vừa là phép thử khắc nghiệt đối với tham vọng toàn cầu của ngành xe điện Trung Quốc.
