THỊ TRƯỜNG CÁC-BON: Kinh nghiệm từ Australia về chuẩn hóa và thu hút tài chính xanh

Tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường các-bon”, nội dung kết nối quốc tế đã thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu khi mang đến góc nhìn thực tiễn từ Australia, đây là một trong những quốc gia có kinh nghiệm vận hành thị trường các-bon tương đối hoàn chỉnh.

Thông qua hình thức trực tuyến, ông Ryan Cook, Quyền Trưởng nhóm về Tài chính Bền vững, Climateworks Centre đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm trong phát triển thị trường và tối ưu hóa hiệu quả tài chính cho các dự án xanh.

Chia sẻ với Diễn đàn, ông Ryan Cook cho biết, Australia đang vận hành song song cả thị trường các-bon tuân thủ và cơ chế tín chỉ, trong đó nổi bật là “cơ chế phòng vệ”, đó là một hệ thống yêu cầu các cơ sở phát thải lớn phải kiểm soát lượng phát thải của mình theo ngưỡng quy định. Theo đó, các doanh nghiệp phát thải thấp hơn ngưỡng được cấp tín chỉ để giao dịch, trong khi các đơn vị phát thải vượt ngưỡng buộc phải mua tín chỉ bù đắp. Cơ chế này hiện áp dụng cho hơn 200 cơ sở có mức phát thải trên 100.000 tấn CO₂ mỗi năm, chiếm khoảng 30% tổng phát thải quốc gia.

Đáng chú ý, Australia duy trì cơ chế rà soát định kỳ nhằm đảm bảo tính toàn vẹn và hiệu quả của thị trường. Năm 2023, Chính phủ nước này đã tiến hành đánh giá toàn diện chương trình, qua đó khẳng định nền tảng vận hành cơ bản là phù hợp, đồng thời đưa ra các khuyến nghị cải cách để tăng cường niềm tin thị trường, siết chặt tiêu chuẩn và điều tiết nguồn cung tín chỉ. Những dự án không đáp ứng yêu cầu sẽ không được cấp tín chỉ, qua đó nâng cao chất lượng hàng hóa trên thị trường.

Bên cạnh đó, các cải cách chính sách gần đây cũng góp phần tạo thêm cầu thị trường, đặc biệt đối với tín chỉ các-bon ACCU (Australian Carbon Credit Units). Chính phủ Australia áp dụng cơ chế kiểm soát chi phí, điều chỉnh giá tín chỉ theo lạm phát cộng biên độ, giúp hạn chế biến động giá và tăng tính ổn định cho thị trường. Theo ông Ryan Cook, đến năm 2026, giá một tín chỉ ACCU theo cơ chế này dự kiến ở mức khoảng 82,68 AUD.

Một điểm khác biệt của Australia là thúc đẩy mạnh các dự án giảm phát thải dựa vào thiên nhiên, như quản lý cháy rừng, phục hồi thảm thực vật hoặc các hoạt động nông nghiệp bền vững. Nhiều dự án trong số này do cộng đồng bản địa triển khai, không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và bảo tồn tri thức truyền thống, qua đó tạo ra “lợi ích kép” về môi trường và xã hội.

Từ góc độ thị trường, ông Ryan Cook nhấn mạnh xu hướng ngày càng rõ nét là các doanh nghiệp mua tín chỉ trở nên “khắt khe” hơn, yêu cầu cao hơn về chất lượng, tính minh bạch và giá trị cộng hưởng của các dự án các-bon. Các yếu tố như tính bổ sung, tính độc lập với hỗ trợ ngân sách nhà nước hay khả năng tạo lợi ích cho cộng đồng đều trở thành tiêu chí quan trọng trong định giá và quyết định đầu tư.

Đáng chú ý, mô hình tài chính hỗn hợp cũng đang được thúc đẩy mạnh tại Australia. Điển hình là nền tảng nông nghiệp, các-bon quy mô 250 triệu AUD kết hợp nguồn vốn từ Chính phủ, quỹ hưu trí quốc tế và khu vực tư nhân, đồng thời gắn với các hợp đồng bao tiêu dài hạn từ doanh nghiệp lớn. Mô hình này không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn thu (kết hợp sản xuất nông nghiệp và tín chỉ các-bon) mà còn tăng tính ổn định và hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, ông Ryan Cook cũng lưu ý một số tiêu chí cốt lõi mà doanh nghiệp cần cân nhắc khi tham gia thị trường các-bon.

Trước hết là nhu cầu tuân thủ, đây là yếu tố mang tính dẫn dắt thị trường khi ngày càng được Chính phủ các quốc gia hỗ trợ và siết chặt thông qua việc hạ thấp dần ngưỡng phát thải cơ sở. Việc tham gia thị trường cần gắn với mục tiêu giảm phát thải quốc gia, đồng thời góp phần nâng cao tính thanh khoản và thúc đẩy sự phát triển của thị trường thứ cấp.

Ở góc độ chất lượng tín chỉ, các nguyên tắc về tính toàn vẹn các-bon ngày càng trở nên quan trọng. Theo đó, các dự án cần đảm bảo độ tin cậy, tính minh bạch và tuân thủ các quy trình quản trị chặt chẽ theo các chuẩn mực quốc tế như ICVCM hay VCMI. Đồng thời, năng lực triển khai và quản lý dự án cũng là yếu tố then chốt, quyết định khả năng tạo ra tín chỉ có giá trị cao trên thị trường.

Theo ông Ryan Cook, các dự án các-bon không chỉ dừng lại ở mục tiêu giảm phát thải mà còn cần tạo ra các lợi ích cộng hưởng, như bảo vệ môi trường tự nhiên, phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương hay đóng góp cho các mục tiêu xã hội. Đây cũng là yếu tố giúp dự án thu hút nhóm khách hàng chất lượng cao và nâng cao giá trị tín chỉ.

Từ kinh nghiệm của Australia, ông Ryan Cook khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực quản trị các-bon, xây dựng chiến lược tham gia thị trường rõ ràng, đồng thời chú trọng phát triển các dự án có tính toàn vẹn cao, minh bạch và tạo ra lợi ích cộng hưởng. Trong bối cảnh thị trường các-bon toàn cầu vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu, đây cũng là cơ hội để Việt Nam học hỏi, hoàn thiện thể chế, nâng cao tiêu chuẩn và từng bước thu hút dòng vốn chất lượng cao vào các dự án giảm phát thải.