Những số liệu từ PCI 2025 không chỉ phản ánh chất lượng điều hành kinh tế địa phương mà còn cho thấy các điểm nghẽn đang cản trở đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Đây là chia sẻ của TS Trần Quý - Chuyên gia kinh tế số, Viện trưởng Viện Phát triển kinh tế số Việt Nam với Diễn đàn Doanh nghiệp.
Tình trạng này không đơn thuần chỉ là một trong hai yếu tố, mà là hệ quả cộng hưởng từ cả “sự e ngại rủi ro của thị trường” và “sự thất bại của các thiết chế hỗ trợ”.
Thứ nhất, tâm lý “ngại đầu tư dài hạn” là một phản ứng phòng thủ hoàn toàn logic của doanh nghiệp trong bối cảnh vĩ mô. Báo cáo PCI 2025 chỉ ra có tới 60,2% doanh nghiệp đánh giá việc tìm kiếm khách hàng là khó khăn lớn nhất. Khi bài toán sinh tồn ngắn hạn, dòng tiền và việc giữ chân lao động bị đặt lên hàng đầu, việc trích lập ngân sách cho R&D – một hoạt động rủi ro cao và có độ trễ thu hồi vốn dài – trở thành một sự xa xỉ.
Thứ hai, việc thiếu chính sách khuyến khích đủ mạnh, hay nói đúng hơn là rủi ro pháp lý trong các chính sách hiện hành, đã tạo bước đệm khiến doanh nghiệp càng thận trọng hơn với hoạt động đổi mới sáng tạo.
Điển hình, nhiều doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư máy móc, công nghệ mới nhưng lại e ngại việc cơ quan thuế có thể không chấp nhận đây là chi phí hợp lý, hợp lệ để được khấu trừ. Ranh giới giữa “đầu tư tài sản cố định” và “chi phí hoạt động khoa học công nghệ” hiện vẫn còn thiếu rõ ràng, khiến doanh nghiệp lo sợ bị truy thu thuế hoặc xử phạt sau thanh tra, kiểm tra. Sự bất định này khiến ngay cả khi có nguồn lực tài chính, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn trì hoãn hoặc thu hẹp các kế hoạch đổi mới sáng tạo.
Dù mục tiêu rất tham vọng - kinh tế số đóng góp khoảng 30% GDP, nhưng thực tế chỉ có 37,9% doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số và 14,8% có đào tạo nhân lực. Theo tôi, bên cạnh các rào cản về năng lực quản trị hay nhân lực số, “điểm nghẽn” lớn nhất vẫn nằm ở khả năng tiếp cận tài chính và cơ chế tín dụng còn hạn chế.
Chuyển đổi số đòi hỏi vốn đầu tư (CAPEX) lớn vào các tài sản vô hình như phần mềm, giấy phép, cơ sở dữ liệu, điện toán đám mây hay các nền tảng công nghệ. Tuy nhiên, 75,5% doanh nghiệp cho biết họ không thể vay vốn nếu không có tài sản thế chấp, và tỷ lệ các khoản vay được bảo đảm bằng tài sản tại Việt Nam lên tới 93,5%, vượt xa mức 68,3% của toàn cầu.
Hệ thống ngân hàng hiện nay vẫn đang chủ yếu vận hành theo tư duy tín dụng truyền thống, ưu tiên tài sản hữu hình và lịch sử tín dụng hơn là tiềm năng tăng trưởng hay giá trị của các tài sản số.
Vì vậy, nếu không sớm đổi mới cơ chế tín dụng theo hướng chấp nhận các tài sản vô hình, dòng tiền tương lai và mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo làm cơ sở thẩm định, mục tiêu phát triển kinh tế số sẽ rất khó lan tỏa rộng khắp tới cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Báo cáo PCI 2025 với sự chuyển dịch sang đánh giá "hệ sinh thái phát triển tư nhân" đã cho thấy yếu tố quyết định sự thành bại của hệ sinh thái nằm ở "tư duy quản trị công và năng lực kiến tạo hạ tầng số" của chính quyền.
Một địa phương khó có thể hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nếu doanh nghiệp vẫn gặp khó trong tiếp cận thông tin, thủ tục hành chính còn phức tạp hoặc môi trường pháp lý thiếu tính dự báo. Ngược lại, những nơi có dữ liệu minh bạch, dịch vụ công thuận tiện và chính quyền đồng hành cùng doanh nghiệp thường thu hút tốt hơn các dự án công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Để trở thành “bệ đỡ” cho kinh tế số, theo tôi, các địa phương cần thay đổi ở ba khía cạnh cốt lõi.
Thứ nhất, chuyển từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển”. Chính quyền không chỉ thực hiện chức năng cấp phép hay kiểm tra, mà cần đóng vai trò đồng hành cùng doanh nghiệp, chủ động tháo gỡ khó khăn và thúc đẩy các mô hình kinh doanh mới.
Thứ hai, xây dựng chính quyền số thực chất thay vì chỉ số hóa quy trình hành chính. Điều quan trọng là tạo ra các nền tảng dữ liệu dùng chung, dữ liệu mở và các dịch vụ công số có khả năng kết nối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Thực tế cho thấy những địa phương duy trì vị trí dẫn đầu PCI như Đà Nẵng đã đưa 96,86% dịch vụ công lên trực tuyến, số hóa dữ liệu đất đai và quy hoạch, giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin minh bạch, giảm rủi ro pháp lý và chi phí ngầm.
Thứ ba, mạnh dạn xây dựng các cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) ở cấp địa phương đối với những lĩnh vực công nghệ mới như fintech, y tế số, trí tuệ nhân tạo, logistics thông minh hay giao thông tự động. Đổi mới sáng tạo luôn đi trước khuôn khổ pháp lý. Nếu không có không gian thử nghiệm đủ linh hoạt, doanh nghiệp sẽ rất khó đưa các ý tưởng mới vào thực tiễn.
Để thích ứng với xu hướng này, doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị từ ba phương diện. Truớc hết, chuẩn hóa và minh bạch hóa dữ liệu thông qua ứng dụng IoT, blockchain và các nền tảng số để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và phát triển bền vững.
Cùng với đó, chuyển từ mô hình gia công sang đầu tư cho R&D, dữ liệu và công nghệ nhằm nâng cao hàm lượng đổi mới sáng tạo trong sản phẩm. Cuối cùng, tích hợp các tiêu chuẩn ESG vào hoạt động quản trị và xây dựng báo cáo phát triển bền vững để nâng cao uy tín, thu hút nguồn vốn và đối tác quốc tế.
Đây sẽ là những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong giai đoạn tới.
