Việc mở rộng diện tài sản trưng dụng sang hạ tầng viễn thông, hạ tầng số và tài sản số đặt ra yêu cầu phải làm rõ giới hạn quyền sử dụng, quyền truy cập dữ liệu và bảo vệ bí mật công nghệ.
Dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản sửa đổi (Dự thảo) đang được lấy ý kiến rộng rãi, trong đó đáng chú ý là đề xuất mở rộng phạm vi tài sản có thể trưng dụng sang hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số.
Theo Điều 22 Dự thảo, danh mục trưng dụng còn gồm nhà, công trình xây dựng và tài sản gắn liền với đất; khu vực biển đã giao; vật nuôi; máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông vận tải cùng một số nhóm tài sản khác. So với luật hiện hành, tài sản số là nhóm mới được bổ sung.
Trong khi đó, phạm vi trưng mua - tức chuyển quyền sở hữu tài sản cho Nhà nước - được thu hẹp vào một số mặt hàng thiết yếu như thuốc, vaccine, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, khí đốt, hóa chất, nguyên, nhiên vật liệu và vật tư tiêu hao.
Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số là những nhóm tài sản chưa từng được trưng dụng tại Việt Nam. Cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ đặc tính kỹ thuật của từng loại, đồng thời bổ sung cơ chế bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền lợi của bên thứ ba.
Trong khi đó, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải lưu ý, việc mở rộng đối tượng trưng dụng cũng đồng nghĩa mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp cưỡng chế trực tiếp đối với quyền tài sản. Vì vậy, cần xác định rõ giới hạn và nguyên tắc bảo đảm, đặc biệt với tài sản số, dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và bí mật công nghệ.
Với tài sản số, ranh giới này đặc biệt quan trọng. Chẳng hạn, một doanh nghiệp sở hữu hệ thống máy chủ hoặc nền tảng điện toán. Việc trưng dụng hệ thống không đồng nghĩa cơ quan sử dụng đương nhiên có quyền truy cập toàn bộ dữ liệu được lưu trữ trên đó. Cũng không thể mặc nhiên suy ra quyền sao chép mã nguồn, khai thác dữ liệu hay tiếp cận bí quyết kỹ thuật của doanh nghiệp.
Nói cách khác, trưng dụng thiết bị không đồng nghĩa với trưng dụng mọi quyền gắn với thiết bị.
Do đó, Dự thảo cần phân biệt rõ tài sản, hạ tầng được trưng dụng với dữ liệu nằm trong hoặc truyền qua tài sản đó; đồng thời tách biệt quyền sở hữu trí tuệ, quyền quản trị và bí mật công nghệ liên quan.
Một vấn đề khác là không phải tài sản số nào cũng có thể “sử dụng tạm thời” rồi hoàn trả mà không làm thay đổi trạng thái hoặc quyền kiểm soát. Có những tài sản số khi được sử dụng hoặc chuyển giao có thể tạo ra trạng thái khó đảo ngược. Vì vậy, việc quy định chung rằng mọi tài sản số đều có thể trưng dụng có thể tạo ra khoảng trống pháp lý.
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, cần xác định tiêu chí đối với những loại tài sản số có thể chuyển quyền sử dụng tạm thời và có khả năng hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu sau khi kết thúc trưng dụng.
Đặc biệt, cần tránh khả năng việc trưng dụng một hệ thống trở thành “cửa sau” để tiếp cận dữ liệu. Pháp luật về dữ liệu đã có cơ chế yêu cầu cung cấp dữ liệu cho cơ quan nhà nước trong một số trường hợp. Nếu quy định về trưng dụng tài sản số quá rộng, có thể phát sinh tình trạng hai cơ chế pháp lý cùng được sử dụng để tiếp cận một nguồn dữ liệu.
Vì vậy, ranh giới giữa trưng dụng hệ thống và tiếp cận dữ liệu cần được thiết kế rõ, tránh việc quyền sử dụng tài sản bị mở rộng thành quyền khai thác thông tin.
Vấn đề càng phức tạp với hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin và hạ tầng số. Đây là những hệ thống có tính liên thông cao, việc thay đổi cấu hình, quyền quản trị hoặc phương thức vận hành tại một bộ phận có thể ảnh hưởng tới nhiều dịch vụ khác.
Do đó, việc trưng dụng cần dựa trên nguyên tắc chỉ sử dụng phần tài sản hoặc năng lực thực sự cần thiết, với phạm vi và thời gian tối thiểu để xử lý tình huống cấp thiết.
Bên cạnh đó, tài sản phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng cần được cân nhắc. Máy móc, phòng thí nghiệm hay hệ thống thử nghiệm chuyên dụng nếu bị trưng dụng có thể làm gián đoạn các dự án nghiên cứu đang triển khai. Vì vậy, việc xác định thứ tự ưu tiên và hạn chế trưng dụng đối với những tài sản đặc thù là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
