Để tiếp tục phát huy vai trò động lực then chốt hiện thực mục tiêu 550 tỷ USD năm 2026, xuất khẩu phải chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu.
Phát biểu tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho biết, năm 2025, bối cảnh thương mại quốc tế diễn biến khó lường do tác động của căng thẳng địa chính trị, chính sách thuế quan của các nước lớn.
Trong khi đó, trong nước, tình hình thiên tai, bão lũ diễn biến phức tạp, vượt mức lịch sử. Song, với sự lãnh đạo, chỉ đạo đúng hướng, đồng bộ, quyết liệt của Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, sự vào cuộc kịp thời, hiệu quả của các bộ, ngành, địa phương, cùng với những nỗ lực vượt bậc của cộng đồng doanh nghiệp và người dân, tình hình kinh tế-xã hội của nước ta tiếp tục khởi sắc, đạt được những kết quả tích cực, tương đối toàn diện trên các lĩnh vực.
Trong đó, nổi bật là kim ngạch xuất, nhập khẩu tăng trưởng mạnh mẽ, liên tục đạt các kỷ lục mới và là một trong các động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế đất nước. Cụ thể, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930,1 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024, cán cân thương mại thặng dư 20 tỷ USD, đánh dấu 10 năm liên tiếp xuất siêu kể từ năm 2016, tiếp tục khẳng định vai trò của xuất khẩu là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế.
Bên cạnh những kết quả rất đáng ghi nhận, ông Nguyễn Anh Sơn chia sẻ, chúng ta cũng cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng, xuất khẩu Việt Nam đang đứng trước nhiều khó khăn và thách thức mới.
Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu nhấn mạnh, năm 2026 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, năm đầu tiên triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030, mở đầu kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
“Để hoàn thành thắng lợi Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng, hoạt động xuất khẩu cần tiếp tục phát huy vai trò là động lực then chốt, đồng thời phải chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, hiệu quả và bền vững, gắn với nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ và năng lực tự chủ của nền kinh tế”, ông Nguyễn Anh Sơn nhấn mạnh.
Theo đó, Nghị quyết số 01/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và Dự toán ngân sách Nhà nước năm 2026 đã đặt mục tiêu, tốc độ tăng tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt khoảng 15-16% so với năm 2025. Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn đánh giá đây là mục tiêu thách thức, đòi hỏi nỗ lực cao độ của các ngành, các địa phương và doanh nghiệp. Kim ngạch xuất khẩu năm 2026 để đạt mục tiêu Chính phủ giao cần đạt khoảng 546-550 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu bình quân phải đạt khoảng 45-46 tỷ USD/tháng.
Trong khi đó, chia sẻ sâu hơn về triển vọng xuất nhập khẩu năm 2026, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu thông tin, sau hơn 35 năm hội nhập kể từ năm 1989, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã hình thành xu hướng tăng trưởng dài hạn rất rõ rệt.
Trên biểu đồ tổng thể, dù xuất hiện một số giai đoạn suy giảm cục bộ, song xu hướng chủ đạo vẫn là đi lên, phản ánh mức độ mở cửa ngày càng sâu của nền kinh tế. Một dấu mốc đặc biệt là năm 2025, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt mốc trên 900 tỷ USD đã đánh dấu chặng đường hơn 30 năm hội nhập và mở ra dư địa tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo.
"Năm 2025 không chỉ là dấu mốc của hơn 30 năm hội nhập, mà còn là tiền đề quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng và hiệu quả," ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.
Nhìn lại giai đoạn từ năm 2010 đến nay, xuất nhập khẩu Việt Nam trải qua nhiều chu kỳ biến động. Giai đoạn 2010 - 2011 ghi nhận mức tăng trưởng cao; năm 2017 tiếp tục đạt tốc độ tăng trên 20%. Trong các năm 2020 - 2022, dù chịu tác động nghiêm trọng của dịch COVID-19 và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, xuất nhập khẩu vẫn duy trì đà tăng, có năm đạt tới 26%. Ngược lại, năm 2023 là năm duy nhất trong chu kỳ ghi nhận tăng trưởng âm, trước khi phục hồi trở lại.
Về cán cân thương mại, trước năm 2012 Việt Nam chủ yếu nhập siêu. Từ năm 2012 trở đi, cán cân thương mại từng bước cải thiện và duy trì trạng thái xuất siêu liên tục trong nhiều năm. Tuy nhiên, các chỉ số cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn ở chiều nhập khẩu, nhất là nhóm hàng nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất.
Ở góc độ cơ cấu, xuất khẩu Việt Nam hiện đạt khoảng 470 tỷ USD, tiến sát mốc 500 tỷ USD. Nhóm hàng điện tử, máy móc, thiết bị chiếm tỷ trọng lớn; tiếp theo là dệt may, da giày và các mặt hàng nông, thủy sản; trong đó, cà phê nổi lên là nhóm hàng có giá trị xuất khẩu cao trong năm 2025. Thị trường xuất khẩu chủ lực vẫn tập trung vào một số thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và ASEAN.
Bước sang giai đoạn phát triển mới, khi quy mô xuất nhập khẩu đã đạt những ngưỡng cao chưa từng có, hạn chế mang tính cơ cấu cũng bộc lộ ngày càng rõ.
Ông Hải nhấn mạnh, thực tiễn cho thấy, tăng trưởng theo chiều rộng không còn đủ dư địa, trong khi cú sốc từ thị trường, chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khó lường. Vì vậy, yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu từ "lượng" sang "chất", từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nội tại không còn là lựa chọn mà đã trở thành đòi hỏi tất yếu với nền kinh tế.
Bên cạnh đó, sự mất cân đối về thị trường và phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Hoa Kỳ và Trung Quốc khiến xuất khẩu dễ bị tổn thương trước biến động về chính sách và thương mại quốc tế.
Bối cảnh này yêu cầu đặt ra cho giai đoạn tới là chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu theo chiều sâu, dựa trên công nghệ, khoa học, đổi mới sáng tạo, phát triển công nghiệp nền tảng, chủ động nguồn nguyên liệu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Cùng với đó là đẩy mạnh đàm phán các FTA mới và nâng cấp FTA hiện có.
Một hướng đi quan trọng khác là phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, gắn với đổi mới xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và đáp ứng tiêu chuẩn mới về môi trường, phát thải. Đồng thời, bài toán logistics và chi phí cũng cần được giải quyết căn cơ, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Theo ông Trần Thanh Hải, hàng hóa Việt Nam đã xuất khẩu tới hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp cùng với giải pháp chính sách đồng bộ là yếu tố then chốt để xuất nhập khẩu tiếp tục đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.
