Quản lý an toàn thực phẩm theo mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ được đề xuất nhằm tập trung nguồn lực vào nhóm nguy cơ cao, đồng thời giảm gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp.
Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xây dựng với yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, đáp ứng những thay đổi trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm sau hơn 15 năm thi hành Luật hiện hành.
Một trong những vấn đề được đặt ra là chuyển từ cách quản lý tương đối đồng đều sang tiếp cận dựa trên nguy cơ, mức độ rủi ro của sản phẩm và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.
Tại hội thảo góp ý dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) mới đây, các ý kiến cho rằng thực phẩm tươi sống, thực phẩm chế biến, sản phẩm bao gói sẵn hay những nhóm thực phẩm có nguy cơ cao về an toàn không có đặc điểm giống nhau. Vì vậy, việc áp dụng cùng một phương thức quản lý cho các nhóm sản phẩm có mức độ rủi ro khác nhau có thể chưa thực sự phù hợp.
Sự khác biệt cũng nằm ở chủ thể sản xuất, kinh doanh. Một doanh nghiệp có hệ thống quản lý chất lượng, duy trì lịch sử tuân thủ tốt cần được nhìn nhận khác với cơ sở từng phát sinh vi phạm hoặc không đáp ứng đầy đủ các điều kiện về an toàn thực phẩm.
Từ thực tế này, một trong những đề xuất đáng chú ý là xây dựng cơ chế phân loại rủi ro để lựa chọn phương thức kiểm soát phù hợp. Thay vì phân bổ nguồn lực kiểm tra tương đối đồng đều, cơ quan quản lý có thể tập trung nhiều hơn vào những sản phẩm, cơ sở có nguy cơ cao hoặc lịch sử tuân thủ kém.
Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm theo chuỗi, từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến lưu thông trên thị trường, thay vì chỉ tập trung vào một khâu hoặc một sản phẩm ở thời điểm kiểm tra.
Bộ Y tế trong quá trình xây dựng dự án Luật cũng xác định một trong những định hướng là đổi mới phương thức quản lý theo hướng kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm, tăng cường hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh.
Quản lý theo rủi ro có thể giúp nguồn lực thanh tra, kiểm tra được tập trung đúng hơn vào những nơi có khả năng phát sinh mất an toàn thực phẩm. Nhưng đối với doanh nghiệp, vấn đề được quan tâm không kém là lịch sử tuân thủ sẽ được ghi nhận và sử dụng như thế nào trong quá trình quản lý.
Nếu một doanh nghiệp nhiều năm chấp hành tốt các quy định, duy trì hệ thống kiểm soát chất lượng và không phát sinh vi phạm, việc ghi nhận quá trình tuân thủ có thể tạo cơ sở để xác định mức độ giám sát phù hợp. Ngược lại, những cơ sở từng vi phạm hoặc kinh doanh sản phẩm có nguy cơ cao cần được ưu tiên kiểm tra, giám sát.
Cách tiếp cận này cũng có thể tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn vào hệ thống quản lý chất lượng. Khi mức độ tuân thủ trở thành một trong những căn cứ đánh giá rủi ro, việc chấp hành pháp luật không chỉ nhằm tránh bị xử phạt mà còn gắn trực tiếp với cách doanh nghiệp được quản lý.
Tuy nhiên, để cơ chế này vận hành, câu hỏi quan trọng là tiêu chí nào được sử dụng để xác định mức độ rủi ro và đánh giá lịch sử tuân thủ.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp – Giám đốc Công ty Luật HPVN cho rằng, nếu phương thức quản lý dựa trên rủi ro được luật hóa, các tiêu chí phân loại cần đủ cụ thể để doanh nghiệp có thể biết mình đang thuộc nhóm nào và vì sao được xếp vào nhóm đó.
“Khái niệm rủi ro nếu chỉ được quy định chung chung sẽ rất khó áp dụng thống nhất. Cùng một sản phẩm hoặc một loại hình sản xuất nhưng nếu mỗi cơ quan, mỗi địa phương có cách đánh giá khác nhau thì doanh nghiệp sẽ khó dự liệu nghĩa vụ của mình, thậm chí có thể phát sinh thêm thủ tục”, Luật sư Hiệp phân tích.
Theo Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp, tiêu chí đánh giá có thể xem xét từ tính chất sản phẩm, quy trình sản xuất, đối tượng sử dụng, mức độ ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe, kết quả kiểm nghiệm đến lịch sử chấp hành pháp luật của cơ sở.
Nhưng quan trọng hơn, những tiêu chí này cần có khả năng kiểm chứng và được áp dụng thống nhất.
“Doanh nghiệp phải biết căn cứ nào khiến sản phẩm hoặc cơ sở của mình được xác định có nguy cơ cao. Nếu đã khắc phục vi phạm, duy trì tuân thủ tốt trong một khoảng thời gian thì cũng cần có cơ chế để mức độ rủi ro được đánh giá lại. Không nên để một kết quả phân loại trở thành trạng thái gần như cố định”, Luật sư Hiệp cho rằng.
Một vấn đề khác là dữ liệu về lịch sử tuân thủ. Theo Luật sư Hiệp, nếu kết quả thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, thu hồi sản phẩm hay cảnh báo an toàn thực phẩm nằm phân tán ở nhiều cơ quan, việc đánh giá doanh nghiệp sẽ khó đầy đủ.
Do đó, cùng với tiêu chí phân loại, cần hình thành hệ thống dữ liệu đủ tin cậy để cơ quan quản lý có thể theo dõi quá trình tuân thủ, đồng thời doanh nghiệp có khả năng kiểm tra thông tin liên quan đến chính mình và phản ánh khi dữ liệu không chính xác.
“Quản lý theo rủi ro không có nghĩa là doanh nghiệp được xếp nhóm nguy cơ thấp sẽ không còn bị kiểm tra. Vấn đề là tần suất, phạm vi và phương thức kiểm tra cần tương xứng với mức độ rủi ro. Nguồn lực quản lý nhờ đó có thể tập trung nhiều hơn vào nơi nguy cơ cao thay vì dàn đều”, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp phân tích.
Theo Luật sư Hiệp, nếu xây dựng được một cơ chế minh bạch, việc phân loại còn có thể tạo động lực tuân thủ cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp làm tốt phải nhìn thấy lợi ích từ quá trình tuân thủ, trong khi những trường hợp vi phạm hoặc có nguy cơ cao phải chịu mức độ giám sát tương xứng.
“Điều quan trọng là doanh nghiệp có thể dự liệu được cách mình được quản lý: tiêu chí nào để phân loại, dữ liệu nào được sử dụng, khi nào được đánh giá lại và quyền phản hồi ra sao nếu kết quả không chính xác. Khi những vấn đề này được quy định rõ, quản lý theo rủi ro mới vừa nâng hiệu quả kiểm soát an toàn thực phẩm, vừa tránh tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc”, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp nhấn mạnh.
