Khi nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, kết nối năng lượng sẽ trở thành một yếu tố quan trọng định hình tương lai phát triển của Đông Nam Á.
Khi các nền kinh tế mở rộng và nhu cầu điện gia tăng, khả năng tiếp cận nguồn năng lượng an toàn, có giá hợp lý và bền vững sẽ trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của các quốc gia Đông Nam Á.
Trong những thập kỷ tới, nhu cầu năng lượng của khu vực được dự báo sẽ tăng nhanh, được thúc đẩy bởi sự mở rộng của các nền kinh tế, mức sống ngày càng được nâng cao và dân số gia tăng.
Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE) ước tính nhu cầu năng lượng của khu vực có thể tăng hơn gấp đôi vào năm 2050, trong khi Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo nhu cầu năng lượng của Đông Nam Á sẽ vượt Liên minh châu Âu (EU).
Đáp ứng nhu cầu này là một trong những thách thức mang tính quyết định của thời đại chúng ta. Mỗi quốc gia đều phải cân bằng ba ưu tiên: bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định và an ninh năng lượng; duy trì mức giá năng lượng hợp lý; đồng thời giảm phát thải carbon để hỗ trợ các mục tiêu khí hậu.
Trong nhiều thập kỷ, Đông Nam Á đã củng cố năng lực cạnh tranh của khu vực thông qua việc đẩy mạnh thương mại, đầu tư và kết nối hạ tầng. Kết nối năng lượng sẽ là bước tiến tiếp theo. Một hệ thống năng lượng khu vực được kết nối tốt hơn sẽ củng cố an ninh năng lượng chung, mở ra những cơ hội kinh tế mới và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang một tương lai phát thải carbon thấp hơn.
Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid - APG) hiện thực hóa tầm nhìn này. Thông qua việc kết nối các hệ thống điện quốc gia qua biên giới, APG sẽ cho phép những khu vực có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào cung cấp điện sạch cho những khu vực có nhu cầu cao.
APG sẽ tạo nền tảng cho một thị trường năng lượng khu vực có khả năng chống chịu tốt hơn và đa dạng hóa hơn trong tương lai, giúp ASEAN giảm mức độ dễ bị tổn thương trước biến động giá năng lượng toàn cầu, đồng thời cải thiện an ninh năng lượng cho tất cả các quốc gia.
Những lợi ích này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực năng lượng. Thương mại điện xuyên biên giới có thể mở ra nguồn đầu tư đáng kể vào các dự án năng lượng tái tạo, khi mang lại cho các nhà phát triển những nhu cầu tiêu thụ dài hạn và sự tự tin lớn hơn để đầu tư.
Cụ thể, các dự án xuất khẩu điện theo kế hoạch từ Indonesia sang Singapore được kỳ vọng có thể thu hút tới 20 tỷ USD đầu tư vào Indonesia.
Khi các quốc gia tăng cường hạ tầng lưới điện trong nước để hỗ trợ những dự án này, các doanh nghiệp địa phương cũng sẽ được hưởng lợi từ những cơ hội tăng trưởng. Người lao động có thể phát triển những nghề nghiệp mới và tiếp cận các công việc có mức thu nhập tốt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.
Do đó, kết nối khu vực không phải là một cuộc chơi có tổng bằng không. Trái lại, nó tạo ra giá trị chung cho toàn khu vực. Quan trọng hơn, tầm nhìn này đang từng bước trở thành hiện thực.
Dự án Tích hợp Điện lực Lào - Thái Lan - Malaysia - Singapore đã cho thấy thương mại điện xuyên biên giới đa phương hoàn toàn khả thi cả về mặt kỹ thuật lẫn thương mại. Thành công của dự án đã mở đường cho những sáng kiến giao dịch điện đa phương tiếp theo trong khu vực.
Những nỗ lực tiên phong này cho thấy hội nhập hệ thống điện khu vực không còn là một mục tiêu xa vời mà đã trở thành một mục tiêu có thể đạt được.
Hiện nay, Singapore đang hỗ trợ các dự án nhập khẩu điện carbon thấp từ nhiều quốc gia trong khu vực. Bên cạnh việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng của Singapore, những dự án này còn góp phần thúc đẩy hợp tác rộng hơn trong khu vực, đồng thời mang lại những kinh nghiệm quý báu về kỹ thuật và vận hành, qua đó hỗ trợ quá trình phát triển APG.
Việt Nam cũng có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới năng lượng ngày càng kết nối của ASEAN. Sở hữu tiềm năng lớn về điện gió và điện mặt trời, cùng nhu cầu điện tăng nhanh, Việt Nam vừa có nhu cầu mở rộng hạ tầng năng lượng, vừa có cơ hội tham gia sâu hơn vào các cơ chế trao đổi điện xuyên biên giới của khu vực.
Việc tăng cường kết nối lưới điện với các nước ASEAN có thể giúp Việt Nam đa dạng hóa nguồn cung, khai thác hiệu quả hơn các nguồn năng lượng tái tạo và thu hút thêm đầu tư vào hạ tầng năng lượng, đồng thời đóng góp vào mục tiêu xây dựng một thị trường điện khu vực linh hoạt và có khả năng chống chịu tốt hơn.
Mặc dù vậy, theo ông Chua Shun Loong, Phó Tổng giám đốc phụ trách chính sách năng lượng, Cơ quan Thị trường Năng lượng Singapore, chỉ hạ tầng là chưa đủ, mà cần những quan hệ đối tác đáng tin cậy, các khuôn khổ pháp lý và quy định thuận lợi, cùng nguồn đầu tư được duy trì trong dài hạn.
Đó cũng là lý do hợp tác với các đối tác bên ngoài ASEAN vẫn đóng vai trò quan trọng. Các đối tác của chúng tôi bao gồm Australia, Trung Quốc, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Mỹ, cùng với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA).
Các đối tác này mang đến những chuyên môn, công nghệ và nguồn tài chính có giá trị, qua đó có thể đẩy nhanh quá trình hội nhập năng lượng khu vực cũng như triển khai các giải pháp năng lượng sạch.
Một ví dụ là nghiên cứu khả thi về kết nối năng lượng khu vực do Singapore và Mỹ thực hiện. Giai đoạn đầu của nghiên cứu đã cho thấy tính khả thi về kỹ thuật cũng như những lợi ích kinh tế của việc tăng cường hội nhập hệ thống điện trong khu vực. Giai đoạn tiếp theo sẽ tập trung vào các khuôn khổ pháp lý, quy định và tài chính cần thiết để biến tầm nhìn này thành hiện thực.
Vì vậy, APG không đơn thuần là một dự án năng lượng. Đây là khoản đầu tư vào khả năng chống chịu và năng lực cạnh tranh dài hạn của Đông Nam Á, đặt nền móng cho một hệ thống năng lượng khu vực kết nối chặt chẽ và bền vững hơn.
Tuy nhiên, hợp tác khu vực không chỉ dừng lại ở việc xây dựng hạ tầng vật chất. Điều quan trọng không kém là củng cố các thể chế, phát triển năng lực và chia sẻ chuyên môn, qua đó chuẩn bị cho Đông Nam Á ứng phó với những thách thức năng lượng trong tương lai.
Khi ngày càng có nhiều quốc gia trong khu vực nghiên cứu và cân nhắc phát triển điện hạt nhân, hợp tác trong nghiên cứu, xây dựng năng lực, an toàn và các khuôn khổ pháp lý sẽ ngày càng trở nên quan trọng.
Thông qua những quan hệ hợp tác như hợp tác dân sự về năng lượng hạt nhân giữa Singapore và Mỹ, Singapore đang xây dựng năng lực chuyên môn kỹ thuật cần thiết để hiểu rõ hơn về các công nghệ hạt nhân tiên tiến, đồng thời đóng góp vào những nỗ lực chung của khu vực.
Những lựa chọn được đưa ra hôm nay sẽ định hình tương lai của Đông Nam Á trong nhiều thập kỷ tới. Một khu vực có nguồn năng lượng an toàn, giá hợp lý và bền vững sẽ có vị thế tốt hơn để thu hút đầu tư, củng cố chuỗi cung ứng và duy trì tăng trưởng kinh tế.
Bằng cách tăng cường các quan hệ đối tác trong khu vực, chúng ta có thể xây dựng một tương lai, trong đó tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững củng cố lẫn nhau.
Với sự hợp tác, Đông Nam Á có thể chứng minh rằng hợp tác khu vực không chỉ là chìa khóa cho quá trình chuyển đổi năng lượng, mà còn là nền tảng cho một tương lai thịnh vượng và kết nối hơn cho các thế hệ mai sau.
