Cuộc đua AI đẩy giá điện ở Mỹ lên cao kỷ lục, buộc Nhà Trắng lần đầu gợi ý về việc buộc các tập đoàn công nghệ chia sẻ chi phí hạ tầng năng lượng.
Trong một thông điệp đăng trên Truth Social, Tổng thống Donald Trump cho biết chính quyền của ông đã làm việc với Microsoft và các công ty công nghệ lớn nhất nhằm bảo đảm người tiêu dùng “không phải gánh chi phí” cho các trung tâm dữ liệu khổng lồ. Theo ông, dù các cơ sở này đóng vai trò then chốt trong kỷ nguyên AI, các công ty công nghệ xây dựng chúng phải “tự trả chi phí”.
Microsoft chưa phản hồi trực tiếp, song theo Bloomberg, Phó Chủ tịch Brad Smith dự kiến công bố một thông báo quan trọng tại Washington. Trước đó, hãng khẳng định đã làm việc với các cộng đồng địa phương và đặt ra câu hỏi cốt lõi: ai hưởng lợi từ AI, và ai phải trả giá cho hạ tầng AI.
Thông điệp trên cho thấy sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách tiếp cận của Washington. Trong 2 năm qua, Mỹ liên tục thúc đẩy xây dựng trung tâm dữ liệu trong nước để giành lợi thế trong cuộc đua AI với Trung Quốc. Nhưng khi giá điện tăng nhanh hơn lạm phát, áp lực chính trị từ cử tri đang buộc Nhà Trắng phải xem xét lại cách phân bổ chi phí.
Trọng tâm của bài toán nằm ở cấu trúc thị trường điện Mỹ. PJM Interconnection, đơn vị vận hành lưới điện lớn nhất nước này, vừa ghi nhận đợt đấu giá công suất thứ ba liên tiếp lập kỷ lục chi phí. Các hộ gia đình và doanh nghiệp trong khu vực PJM sẽ phải trả khoảng 16,4 tỷ USD để bảo đảm nguồn điện cho năm tài khóa bắt đầu từ tháng 6/2027, chưa kể tiền điện tiêu thụ và các khoản phụ phí khác.
Giá công suất trung bình đã tăng vọt lên hơn 333 USD mỗi megawatt/ngày, so với chỉ 29 USD vào năm 2023. Theo đơn vị giám sát độc lập Monitoring Analytics, các trung tâm dữ liệu chiếm khoảng 45% tổng chi phí trong kỳ đấu giá gần nhất và là nguồn tăng cầu lớn nhất.
Trong khi người tiêu dùng đối mặt với hóa đơn ngày càng phình to, các nhà phát điện hưởng lợi rõ rệt. Vistra Corp. thu về khoảng 1,29 tỷ USD, Talen Energy hơn 1,07 tỷ USD, còn Constellation Energy Corp. đạt 2,19 tỷ USD. Một số nhà lập pháp chỉ trích đây là sự chuyển dịch chi phí từ người dùng điện sang các nhà phát điện hiện hữu.
Nghịch lý là, dù giá tăng mạnh, hệ thống vẫn không mua đủ công suất để đạt mức dự phòng mục tiêu. PJM cần biên dự phòng khoảng 20%, nhưng kỳ đấu giá vừa qua chỉ đạt 14,8%, tương đương thiếu hụt 6,6 gigawatt. Điều này buộc nhà vận hành phải tìm kiếm nguồn bổ sung, làm dấy lên lo ngại chi phí sẽ tiếp tục leo thang.
PJM vận hành thị trường điện bán buôn cạnh tranh dưới sự giám sát của Ủy ban Điều tiết Năng lượng Liên bang Mỹ (FERC), nơi giá năng lượng và công suất được hình thành qua cơ chế thị trường và nhanh chóng phản ánh các cú sốc cung cầu. Điều này khác với mô hình điều tiết giá bán lẻ tại Việt Nam, nơi biến động chi phí thường ít hơn do cơ chế quản lý của các đơn vị Nhà nước.
Áp lực không chỉ dừng ở phát điện. PJM đang hoàn tất kế hoạch đầu tư 11,6 tỷ USD để mở rộng hệ thống truyền tải, chủ yếu nhằm đáp ứng nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu. Theo cơ chế hiện hành, phần lớn chi phí này vẫn sẽ được phân bổ cho người dùng cuối.
Đây chính là lý do khiến Nhà Trắng muốn các tập đoàn công nghệ “trả phần của mình”. Những cái tên như Amazon, Alphabet và Microsoft đang bị theo dõi sát sao về việc liệu họ có sẵn sàng đầu tư trực tiếp vào lưới điện, chia sẻ chi phí truyền tải hoặc xây dựng nguồn điện riêng hay không.
Với bầu cử giữa kỳ ở Mỹ đang đến gần và giá điện trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm, câu hỏi được chú ý sẽ là: Ai sẽ trả hóa đơn cho kỷ nguyên AI? Bởi vậy, việc Washington lần đầu công khai “chỉ mặt” Thung lũng Silicon có thể là một tín hiệu chính sách đáng chú ý.
