Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, câu hỏi về tương lai nghề báo trở nên cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể sản xuất hàng nghìn bản tin tổng hợp chỉ trong vài giây.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, bà Lê Mai Anh, Giám đốc điều hành GPH Group, cho rằng giá trị của tin nhanh đang tiến về 0, và sự sinh tồn của tòa soạn phụ thuộc vào những thứ máy móc không thể thay thế.
Thưa bà, dưới tác động của AI, đâu là những xu hướng báo chí mà các tòa soạn Việt Nam cần nắm bắt?
Các xu hướng toàn cầu khi vào Việt Nam đều có độ trễ, tùy thuộc thói quen độc giả và hành lang pháp lý. Tôi có thể điểm ra một số dòng chảy sau.
Trước hết là báo chí thị giác và nội dung thông tin lỏng, khi độc giả tiếp nhận qua hình ảnh và định dạng linh hoạt thay vì văn bản thuần túy. Thứ hai là ứng dụng AI trong vận hành, gần như bắt buộc để giảm tải các tác vụ lặp lại như chuyển văn bản, dịch thuật và tổng hợp bản tin. Thứ ba là báo chí dữ liệu và đồ họa tương tác, đã phổ biến qua các sản phẩm như sơ đồ sáp nhập tỉnh thành hay kết quả bầu cử.
Hai dòng còn lại đáng chú ý hơn về định hướng, đó là báo chí kiến tạo và giải pháp, vốn đã xuất hiện trong tuyến bài kinh tế và ESG nhưng chưa chủ đạo, cùng sự dịch chuyển từ “đưa tin” sang “xác thực nguồn tin”, khi độ tin cậy trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi.
Trong số đó, đâu là điều mà tòa soạn buộc phải coi là vấn đề sống còn, thưa bà?
Có hai yếu tố phải thích ứng ngay nếu không muốn bị đào thải trong 3-5 năm tới. Thứ nhất là tích hợp AI có đạo đức và tối ưu hóa khả năng được khám phá bằng AI.
AI ngày nay là một hạ tầng mới, nên việc thích ứng không thể dừng ở chỗ viết bài nhanh hơn, mà nằm ở chỗ nắm được cách nội dung của mình được phân phối qua các công cụ tìm kiếm tích hợp AI như Google AI Overviews hay các mô hình ngôn ngữ lớn. Điều này đòi hỏi nguyên tắc dùng AI minh bạch để bảo vệ bản quyền, đồng thời tối ưu nội dung cho cả các mô hình ngôn ngữ lớn để trở thành nguồn trích dẫn đáng tin cậy của AI.
Thứ hai là tái thiết lập niềm tin thông qua báo chí chuyên sâu. Khi AI tạo ra hàng nghìn tin tổng hợp trong vài giây, giá trị của tin nhanh sẽ tiến về 0. Sự sinh tồn nằm ở những thứ AI không làm được, đó là phỏng vấn độc quyền, điều tra hiện trường, góc nhìn chuyên gia và tính nhân văn.
Thay vì chạy đua số lượng truy cập, tòa soạn cần tái định vị thành một bộ lọc sự thật, đầu tư vào những ngách chuyên sâu để phục vụ nhóm độc giả chất lượng cao và xây dựng tệp độc giả trung thành.
Để phát triển trong thời AI, theo bà, các tòa soạn phải tái cấu trúc bộ máy và mô hình kinh doanh ra sao?
Tôi nghĩ có ba việc song song. Trước hết là mô hình tòa soạn tinh gọn. Không thể duy trì bộ máy cồng kềnh chuyên sản xuất tin nhanh khi AI làm việc đó với chi phí gần như bằng không. Cần giảm đội ngũ tổng hợp tin cơ bản, dồn ngân sách giữ chân một đội ngũ nhỏ nhưng tinh nhuệ gồm phóng viên điều tra, chuyên gia phân tích và người thẩm định thông tin.
Thứ hai là đầu tư công nghệ theo hướng thuê thay vì xây. Thay vì đổ hàng tỷ đồng tự xây hạ tầng lõi hay huấn luyện mô hình riêng, vốn rủi ro và tốn kém, tòa soạn nên ứng dụng các giải pháp AI trả phí theo nhu cầu cho việc chuyển giọng nói thành văn bản, dịch thuật hay phân tích dữ liệu độc giả, đồng thời hợp tác với các tập đoàn công nghệ theo cách cung cấp dữ liệu sạch và uy tín thương hiệu để đổi lấy công cụ và hạ tầng phân phối.
Thứ ba, và là then chốt, là chuyển dịch doanh thu sang bán sự tín nhiệm thay vì bán lượt xem. Khi rác AI tràn lan, sự chú ý và niềm tin trở thành tài sản đắt giá nhất. Tòa soạn có thể phát hành báo cáo toàn cảnh ngành, tổ chức hội nghị cấp cao quy tụ lãnh đạo doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đồng thời tích hợp sâu vào chiến dịch của các thương hiệu. Riêng ngành tài chính, ngân hàng rất cần kênh truyền thông an toàn và xác tín cao để xử lý khủng hoảng, điều mạng xã hội không bảo đảm được.
Vậy trong kỷ nguyên AI, vai trò của chính người làm báo sẽ thay đổi như thế nào, thưa bà?
Tôi vẫn tin rằng tính nguyên bản của con người trong nội dung là chiếc chìa khóa định hình lại tương lai của ngành. Phóng viên sẽ đóng vai trò một màng lọc sự thật, là người tạo ra góc nhìn và sự đồng cảm.
AI là cỗ máy trả lời xuất sắc, nhưng đột phá lại nằm ở việc đặt câu hỏi. Một nhà báo sắc bén sẽ nhìn thấy lỗ hổng trong một bản kế hoạch, đặt ra những câu hỏi lật ngược vấn đề, liên kết các sự kiện rời rạc để chỉ ra rủi ro dài hạn, hay bóc trần những tuyên bố phát triển bền vững giả tạo.
Những người chỉ quen làm phu chữ, tổng hợp tin tức trên mạng, chắc chắn sẽ bị đào thải. Nhưng với những người làm báo giữ vững đạo đức nghề nghiệp, có mạng lưới quan hệ chuyên sâu mà không AI nào thay thế được, và có khả năng đưa ra góc nhìn chiến lược, thì vị thế của họ sẽ ngày càng được nâng cao. Họ không còn là người đưa tin, mà trở thành nhà kiến tạo ý nghĩa.
Trân trọng cảm ơn chị!
