Để tránh chậm nhịp so với thị trường gây tác động đến đời sống kinh tế - xã hội, một số ý kiến đề xuất, cân nhắc quy định về ngưỡng cụ thể để kích hoạt cơ chế bình ổn giá xăng dầu.
Bộ Công Thương vừa đưa ra lấy ý kiến góp ý về Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của nghị định kinh doanh xăng dầu. Một trong những nội dung đáng chú ý tại Dự thảo Thông tư là cơ chế bình ổn giá xăng dầu đối với xăng, xăng sinh học và dầu diesel.
Cụ thể, giá các mặt hàng xăng dầu thực hiện bình ổn giá được theo dõi, đánh giá là giá bán lẻ do thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu công bố. Việc đánh giá căn cứ theo tỉ trọng sản lượng tiêu thụ của các chủng loại mặt hàng xăng, dầu diesel của một số thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu có tính đại diện, có tổng sản lượng tiêu thụ chiếm trên 70% sản lượng tiêu thụ trên cả nước.
Đáng nói, Dự thảo Thông tư cũng quy định thực hiện bình ổn giá xăng dầu trong trường hợp giá bán lẻ xăng dầu trong nước biến động bất thường, tăng liên tiếp trong thời gian một tháng, biên độ lớn và mức độ tăng cộng dồn từ 20% trở lên, có nguy cơ tác động tiêu cực đến ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và đời sống nhân dân.
Theo đó, Bộ Công Thương chủ trì với Bộ Tài chính và các bộ ngành thu thập, tổng hợp phân tích, đánh giá cung cầu, giá xăng dầu thế giới, các yếu tố cấu thành giá cơ sở, giá bán lẻ, tồn kho, nhu cầu tiêu dùng, tình hình sản xuất - nhập khẩu trong thời gian nhất định. Bộ Công Thương đánh giá mức độ tác động tới thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân, xây dựng báo cáo bình ổn giá gửi Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo Chính phủ quyết định chủ trương bình ổn giá.
Cũng theo Dự thảo Thông tư, việc thực hiện bình ổn giá xăng dầu theo nguyên tắc quy định tại Luật Giá, Nghị quyết của Chính phủ về phương án bình ổn giá và quy định khác của pháp luật có liên quan. Trên cơ sở chủ trương bình ổn giá của Chính phủ, Bộ Công Thương sẽ triển khai, hướng dẫn UBND cấp tỉnh thực hiện…
Đánh giá cao nội dung Dự thảo, tuy nhiên, bên cạnh những điểm tích cực, đề xuất về ngưỡng cụ thể để kích hoạt cơ chế bình ổn giá xăng dầu cũng để lại một số băn khoăn.
Theo chuyên gia kinh tế, PGS TS Ngô Trí Long, đề xuất chỉ xem xét bình ổn khi giá bán lẻ xăng dầu tăng từ 20% trở lên trong một tháng. Trên lý thuyết, đây là một ngưỡng rõ ràng, dễ áp dụng. Nhưng trong thực tiễn điều hành, đây lại là ngưỡng khá cao và mang tính phản ứng muộn.
Xăng dầu là mặt hàng rất nhạy cảm. Giá tăng không chỉ tác động trực tiếp đến chi phí đi lại, vận tải hay sản xuất, mà còn ảnh hưởng rất nhanh đến tâm lý thị trường. Doanh nghiệp vận tải không đợi giá tăng đủ 20% mới điều chỉnh cước. Doanh nghiệp sản xuất cũng không chờ đủ một tháng mới tính lại chi phí đầu vào. Chỉ cần giá tăng liên tiếp qua vài kỳ điều hành, kỳ vọng lạm phát đã bắt đầu hình thành.
Khi kỳ vọng tăng giá lan rộng, thị trường thường tự điều chỉnh trước cả khi cơ quan quản lý ra tay. Lúc đó, công cụ bình ổn sẽ mất đi ý nghĩa “giảm sốc”, mà chỉ còn vai trò xử lý khi tác động đã lan ra diện rộng. Điều hành xăng dầu vì thế không thể chỉ dựa vào một ngưỡng cứng. Mức tăng giá là quan trọng, nhưng không phải là yếu tố duy nhất.
Cũng theo vị chuyên gia này, tốc độ tăng, tần suất tăng, bối cảnh địa chính trị, biến động tỷ giá, chi phí logistics và nguy cơ đứt gãy nguồn cung đều phải được tính đến. Hợp lý hơn là xây dựng cơ chế cảnh báo nhiều cấp độ. Khi giá tăng ở mức thấp nhưng kéo dài, cần tăng giám sát và rà soát chi phí, nguồn cung. Khi biến động lớn hơn, có thể tính đến công cụ thuế, phí, nguồn dự trữ hoặc quỹ bình ổn. Chỉ khi xuất hiện cú sốc thật sự lớn mới áp dụng biện pháp can thiệp mạnh hơn. Bình ổn giá hiệu quả không nằm ở chỗ chờ đủ ngưỡng mới hành động, mà ở chỗ phát hiện sớm và xử lý đúng thời điểm.
Nếu chờ giá xăng dầu tăng tới 20% trong một tháng mới tính chuyện bình ổn, chính sách có thể đã chậm một nhịp so với thị trường.
Liên quan đến nội dung này, một số chuyên gia cũng đặt vấn đề, tăng 20% trở lên thì dùng Quỹ. Dùng hết Quỹ, nếu giá giảm thì không sao, nhưng nếu giá vẫn giữ nguyên, thậm chí tăng lên 30% thì sao?... từ đó đề xuất, nên cân nhắc sử dụng công cụ thuế thay vì tập trung vào ngưỡng tăng để sử dụng Quỹ bình ổn.
