Cân nhắc miễn trừ trách nhiệm hình sự cho người tham gia xây dựng thể chế

Sau nhiều năm thi hành, Bộ luật Hình sự 2015 đứng trước yêu cầu sửa đổi để lấp khoảng trống trước nhiều vấn đề mới xuất hiện như tội phạm số, lừa đảo công nghệ cao…

Tại Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), cơ quan soạn thảo đề xuất 7 nhóm chính sách lớn nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Trong đó, đối với chính sách về trách nhiệm hình sự, Bộ Công an đề xuất sửa đổi toàn diện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt theo hướng bảo đảm tính công bằng, nhân đạo, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và khắc phục hậu quả vi phạm.

Dự thảo Bộ luật bổ sung cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro khách quan trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới; bảo vệ người thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung và lực lượng chức năng khi thực hiện đúng quy trình nghiệp vụ.

Bên cạnh đó, Dự thảo Bộ luật cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi gây thiệt hại kinh tế nhưng không vì động cơ vụ lợi, tạo điều kiện để người vi phạm khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và được xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.

Đáng chú ý, Dự thảo cũng đề xuất hình sự hóa nhiều hành vi mới liên quan đến bí mật thương mại, tài trợ khủng bố, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, khai thác thủy sản bất hợp pháp, đưa người di cư trái phép, mua bán thai nhi, vi phạm trong lĩnh vực ngân hàng, bảo hiểm, môi trường.

Trong lĩnh vực công nghệ số, Dự thảo bổ sung các hành vi như gián điệp mạng, khủng bố mạng, phát tán deepfake, lừa đảo trên sàn giao dịch ảo, thao túng dữ liệu mạng xã hội, rửa tiền bằng tiền điện tử, xâm phạm cơ sở dữ liệu quốc gia và sử dụng trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi phạm tội.

Đánh giá cao các nội dung Dự thảo Bộ luật đã đề xuất, tuy nhiên, để khuyến khích cán bộ mạnh dạn đề xuất các chính sách đổi mới, đột phá, một số ý kiến đề nghị, cân nhắc miễn trừ trách nhiệm hình sự cho người tham gia xây dựng thể chế.

Tham gia góp ý về chính sách loại trừ trách nhiệm hình sự, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ nhất trí cao với quy định miễn trừ đối với các rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm theo cơ chế sandbox. Đồng thời, đề xuất mở rộng đối tượng miễn trừ cho cả những người tham gia xây dựng thể chế, nhằm tháo gỡ tâm lý e ngại cho cán bộ khi thiết kế chính sách thử nghiệm đột phá.

Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển và hội nhập quốc tế, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đề xuất bổ sung các tội danh mới liên quan đến hành vi xâm phạm tín hiệu vệ tinh, cáp mã hóa và kiểm soát rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI).

Ngoài ra, đại diện cơ quan này cũng đề nghị luật hóa các phương án pháp lý bảo vệ an toàn cho hệ thống nhà máy điện hạt nhân.

Cùng với các nội dung đã nêu, tham gia góp ý Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại diện Bộ Tài chính cho rằng, hoạt động định giá tài sản về bản chất là đưa ra giá trị ước tính, không phải con số chính xác tuyệt đối.

Vì vậy, Bộ Tài chính đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu kỹ lưỡng kinh nghiệm thực tế, tránh việc hình sự hóa đối với tội danh về định giá tài sản. Đồng thời đề xuất, không mở rộng thêm các tội danh, hành vi mới để bảo đảm tính ổn định, thống nhất của Bộ luật Hình sự; và kiến nghị giữ nguyên quy định hiện hành về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Liên quan đến nội dung loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu thử nghiệm áp dụng mô hình sản xuất kinh doanh mới, tham gia góp ý, GS TS Dương Tuyết Miên, nguyên Phó Giám đốc Học viện Tòa án cho rằng, đây là vấn đề rất mới nên cần xem xét, học hỏi kinh nghiệm của nước ngoài để quy định bảo đảm chặt chẽ, tránh tình trạng có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm.

“Chúng ta cân nhắc nên như thế nào để đảm bảo khuyến khích những hoạt động tìm tòi, thử nghiệm mới nhằm phát triển kinh tế - xã hội nhưng không bỏ lọt tội phạm”, GS TS Dương Tuyết Miên chia sẻ.