Để tạo lập môi trường kinh doanh lành mạnh trước những vi phạm, nhiều ý kiến cho rằng, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia sẽ giúp tạo “lá chắn” mới chống hàng giả, vi phạm sở hữu trí tuệ.
Theo thống kê, trong 4 tháng đầu năm 2026, các đơn vị, địa phương trên cả nước đã bắt giữ, xử lý 43.970 vụ vi phạm, tăng 31,99% so với cùng kỳ. Trong số này, có 6.255 vụ buôn bán, vận chuyển trái phép hàng cấm, hàng lậu - tăng tới 208,13% so với cùng kỳ năm trước. Ngoài ra lực lượng chức năng cũng phát hiện 34.715 vụ gian lận thương mại và gian lận về thuế, tăng 15,10%.
Đáng chú ý, các vụ việc liên quan đến hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ tăng rất mạnh. Trong 4 tháng đầu năm, cả nước ghi nhận 3.000 vụ vi phạm thuộc nhóm này, tăng 167,14% so với cùng kỳ.
Tổng số tiền thu nộp ngân sách nhà nước đạt hơn 6.552 tỷ đồng, tăng 33,8%. Đồng thời các cơ quan chức năng đã khởi tố hình sự 1.464 vụ với 2.277 người liên quan, lần lượt tăng 10,24% và 11,29%.
Các nhóm hàng thường xảy ra vi phạm thời gian qua khá đa dạng. Nhiều mặt hàng bị phát hiện vi phạm như xăng dầu, hàng điện tử, điện lạnh, sản phẩm thời trang, đồ chơi trẻ em, dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm…
Ngoài ra các mặt hàng như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, vật tư y tế, vật tư nông nghiệp, nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi, nông sản, thực phẩm đông lạnh, hàng gia dụng và hàng tiêu dùng cũng nằm trong nhóm có nguy cơ vi phạm cao.
Nhiều vụ việc liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, vi phạm nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và công bố chất lượng sản phẩm cũng được phát hiện…
Đặc biệt, theo Ban Chỉ đạo chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), nhiều trường hợp đang lợi dụng môi trường thương mại điện tử, các ứng dụng bán hàng trực tuyến và mạng xã hội để quảng cáo, kinh doanh hàng vi phạm.
Ngoài ra hoạt động gửi hàng qua bưu điện, chuyển phát nhanh và các phương tiện vận tải phục vụ bưu chính cũng bị lợi dụng để buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa.
Xoay quanh vấn đề đã nêu, các chuyên gia cho rằng, mặc dù khung pháp lý cũng đang được hoàn thiện nhằm bảo đảm tính pháp lý cho chuyển đổi số trong truy xuất hàng hóa, tuy nhiên, việc thiếu một nền tảng tổng thể để định danh hàng hóa xuyên suốt từ sản xuất đến tiêu dùng vẫn là vấn đề tồn tại dẫn đến các vi phạm.
Trước đây, công nghệ mã số, mã vạch từng là công cụ chính giúp doanh nghiệp quản lý sản phẩm, thế nhưng, sau hơn nửa thế kỷ sử dụng, công nghệ này đã bộc lộ nhiều hạn chế như: Khi hàng giả sử dụng cùng mã vạch thật, hệ thống hiện tại khó phát hiện. Việt Nam chưa có cơ chế kết nối dữ liệu xuyên biên giới để xác thực mã vạch theo thời gian thực. Vì thế, mã vạch thật có thể nằm trên hàng giả.
Thực tế cho thấy, trong đợt cao điểm chống hàng giả vừa qua, nhiều đường dây quy mô hàng ngàn tỷ đã bị phát hiện, trong đó có Z Holding và Big Holding. Các đối tượng này thậm chí làm giả phiếu kiểm nghiệm, thông đồng với cơ quan kiểm định để “hợp thức hóa” hàng giả.
Theo các chuyên gia, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia sẽ không chỉ giúp minh bạch hóa thị trường, mà còn buộc doanh nghiệp phải cam kết và chịu trách nhiệm pháp lý về chất lượng hàng hóa.
Đồng quan điểm, không ít ý kiến cũng cho hay, nếu chỉ dừng ở các đợt cao điểm truy quét, công tác phòng, chống hàng giả sẽ khó đạt hiệu quả bền vững. Vấn đề cốt lõi là phải chuyển từ tư duy xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động, trong đó pháp luật đi trước một bước, công nghệ giữ vai trò trung tâm và dữ liệu trở thành nền tảng quản trị.
Ở tầm vĩ mô, chống hàng giả không chỉ là bảo vệ người tiêu dùng mà còn liên quan trực tiếp đến uy tín quốc gia và môi trường đầu tư kinh doanh. Khi niềm tin thị trường bị xói mòn, chi phí mà nền kinh tế phải gánh chịu sẽ lớn hơn rất nhiều so với thiệt hại trước mắt.
Được biết, trong làn sóng ứng dụng công nghệ mới, trước đó, Việt Nam đã phát triển nền tảng truy xuất nguồn NDA Trace kết nối trực tiếp với hạ tầng dữ liệu quốc gia và tuân thủ chuẩn quốc tế GS1. NDA Trace gồm hai công nghệ lõi như: NDA Chain (nền tảng Blockchain quốc gia, đảm bảo minh bạch và toàn vẹn dữ liệu) và NDA DID (công nghệ định danh phi tập trung, cho phép mỗi sản phẩm mang “chứng chỉ số” ghi nhận toàn bộ vòng đời hàng hóa).
Theo đó, mọi khâu từ sản xuất, kiểm định, vận chuyển đến phân phối đều được ghi lại và xác thực trên Blockchain. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR duy nhất để xem toàn bộ hành trình của sản phẩm: nơi sản xuất, đơn vị kiểm định, lộ trình phân phối, thậm chí cả đánh giá an toàn theo thời gian thực do AI phân tích.
