Làn sóng đầu tư trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế tại châu Á. Tuy nhiên, sự chênh lệch về tốc độ phát triển hạ tầng và khả năng cải thiện năng suất đang đặt ra nhiều rủi ro.
Nhu cầu tăng mạnh đối với chất bán dẫn, thiết bị điện tử tiên tiến và hạ tầng số đang thúc đẩy xuất khẩu và đầu tư trên toàn khu vực ASEAN+3 (gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và ASEAN), giúp các nền kinh tế duy trì khả năng chống chịu trước những bất ổn của môi trường kinh tế toàn cầu.
Quy mô cơ hội từ AI là rất lớn. Theo Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 (AMRO), năm 2025, khu vực ASEAN +3 chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu toàn cầu đối với các sản phẩm phục vụ phát triển AI, như nguyên liệu đầu vào sản xuất chip, bộ nhớ và các thiết bị tính toán cốt lõi khác.
Trong nửa đầu năm 2026, nhóm sản phẩm này đóng góp khoảng 2/3 mức tăng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN+3. Nhu cầu này đã góp phần duy trì tăng trưởng kinh tế khu vực, bất chấp chi phí năng lượng gia tăng và những bất ổn thương mại kéo dài. AMRO dự báo ASEAN+3 tăng trưởng 4,1% trong cả năm 2026 và 2027.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực là các điểm lệch pha mà các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý.
Điểm lệch pha thứ nhất nằm giữa tốc độ đầu tư công nghệ và khả năng phát triển hạ tầng năng lượng cần thiết để đáp ứng nhu cầu này.
Năng lực AI và các kế hoạch đầu tư có thể mở rộng nhanh chóng, nhưng hệ thống điện không thể tăng công suất với tốc độ tương tự. Việc xây dựng các nhà máy điện mới và mạng lưới truyền tải đòi hỏi nhiều năm để lập kế hoạch, hoàn tất thủ tục pháp lý, huy động vốn và thi công.
Điều này tạo ra rủi ro theo cả hai chiều. Nếu hạ tầng điện không theo kịp, các trung tâm dữ liệu và dự án liên quan đến AI có thể phải đối mặt với chi phí cao hơn hoặc những hạn chế trong vận hành.
Ngược lại, nếu hạ tầng được xây dựng dựa trên những dự báo quá lạc quan, các nền kinh tế có thể phải gánh những tài sản đắt đỏ nhưng không được khai thác hết công suất.
Tại Đông Nam Á, nhu cầu điện từ AI càng làm gia tăng áp lực lên hệ thống năng lượng vốn đã chịu sức ép từ quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa. Tại Malaysia, đến tháng 12/2024, tổng công suất điện được đề nghị cấp cho các trung tâm dữ liệu đã vượt 11 GW, tương đương khoảng 40% công suất phát điện của Malaysia.
Điểm lệch pha thứ hai là khoảng cách giữa tác động kích thích kinh tế trước mắt từ đầu tư AI và thời gian cần thiết để hiện thực hóa những lợi ích về năng suất.
Việc sản xuất chip tiên tiến, xây dựng trung tâm dữ liệu và lắp đặt thiết bị tính toán có thể ngay lập tức tạo ra đơn hàng và doanh thu. Tuy nhiên, những lợi ích về năng suất mà AI được kỳ vọng mang lại phụ thuộc vào quá trình thay đổi phương thức kinh doanh, nâng cao kỹ năng của người lao động, tái cấu trúc tổ chức và phổ biến công nghệ đến các doanh nghiệp.
Những thay đổi này không thể tự động diễn ra hay đạt được trong thời gian ngắn.
Theo phân tích của AMRO dựa trên Chỉ số Mức độ sẵn sàng về AI của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc và Hong Kong đạt hơn 70 điểm trên thang 100, thuộc nhóm có mức độ sẵn sàng tương đương Mỹ.
Trong khi đó, 6 trong số 14 nền kinh tế thành viên khu vực, trong đó có Philippines và Việt Nam, đạt dưới 50 điểm. Những nền kinh tế có mức độ sẵn sàng về AI thấp hơn có thể cần nhiều thời gian hơn để chuyển hóa đầu tư công nghệ thành những cải thiện năng suất trên diện rộng.
Đối với ASEAN+3, những tác động này không chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động của từng doanh nghiệp công nghệ.
Vị thế của khu vực trong mạng lưới sản xuất toàn cầu đồng nghĩa với việc bất kỳ thay đổi nào trong kế hoạch đầu tư AI cũng có thể đồng thời ảnh hưởng đến xuất khẩu chất bán dẫn, đơn hàng thiết bị, lợi nhuận doanh nghiệp, giá cổ phiếu và dòng vốn xuyên biên giới.
Các tác động này có thể khuếch đại lẫn nhau. Nhu cầu xuất khẩu suy yếu sẽ ảnh hưởng đến doanh thu doanh nghiệp, trong khi giá cổ phiếu giảm hoặc điều kiện huy động vốn thắt chặt có thể khiến đầu tư chững lại.
Những nền kinh tế có mức độ phụ thuộc lớn vào cùng một chu kỳ công nghệ toàn cầu có thể phải đối mặt với các điều chỉnh này gần như cùng thời điểm.
Một cuộc cách mạng công nghệ vẫn có thể mang lại những thay đổi thực chất, ngay cả khi một số kỳ vọng đi kèm chưa thể trở thành hiện thực trong ngắn hạn.
Thứ nhất, các chính phủ cần bảo đảm hạ tầng thiết yếu được phát triển phù hợp với dự báo nhu cầu thực tế. Đầu tư công và khung pháp lý cần tạo điều kiện bảo đảm nguồn cung điện ổn định, đồng thời không làm mất đi trách nhiệm của nhà đầu tư tư nhân đối với các rủi ro kinh doanh.
Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách cần tập trung chuyển hóa đầu tư AI thành những cải thiện năng suất trên diện rộng. Điều này đòi hỏi nâng cao kỹ năng lao động, khuyến khích các doanh nghiệp nhỏ ứng dụng công nghệ và tạo điều kiện để đổi mới sáng tạo lan tỏa ra ngoài nhóm doanh nghiệp xuất khẩu công nghệ hàng đầu.
Thứ ba, các cơ quan giám sát tài chính cần quan tâm đến những rủi ro không chỉ đến từ việc đầu tư trực tiếp vào các công ty công nghệ. Những điểm dễ tổn thương có thể xuất hiện thông qua các nhà cung cấp, hoạt động tài trợ hạ tầng, thị trường cổ phiếu và các tổ chức trung gian tài chính phi ngân hàng như công ty bảo hiểm và quỹ tín dụng tư nhân.
Hợp tác khu vực có thể giúp nhận diện những rủi ro chung và thúc đẩy trao đổi thông tin. Tuy nhiên, mỗi nền kinh tế cũng cần tự đánh giá mức độ phơi nhiễm trước các rủi ro và duy trì dư địa chính sách cần thiết để ứng phó với những diễn biến bất ngờ.
Châu Á có nhiều cơ sở để đón nhận những cơ hội mà AI mang lại. Năng lực sản xuất, chuyên môn công nghệ và mạng lưới sản xuất rộng khắp đang tạo lợi thế đáng kể cho khu vực trong quá trình chuyển đổi này.
