Cơ hội thúc đẩy thương mại Đông Nam Á - Brazil

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận tốt hơn các thị trường Brazil và Mercosur vẫn chưa được bảo đảm. Các chuyên gia thương mại chỉ ra rằng đàm phán sẽ gặp nhiều khó khăn liên quan đến thuế quan, khả năng tiếp cận thị trường nông sản và những khác biệt chính trị giữa các thành viên trong khối.

Tháng 8 vừa qua, Việt Nam đã hoàn tất vòng đàm phán đầu tiên về hiệp định thương mại ưu đãi với Mercosur. Trong khi đó, Indonesia đề xuất một hiệp định ưu đãi có phạm vi hẹp hơn và được Brazil cho biết sẽ nghiên cứu.

Động thái này diễn ra sau khi các cuộc đàm phán về một hiệp định toàn diện hơn, được hai bên khởi động từ tháng 12/2021, không đạt được tiến triển đáng kể.

Trước đó, vào tháng 9 năm ngoái, Brazil đã cho phép các nhà đàm phán xúc tiến các thỏa thuận thương mại ưu đãi với cả Việt Nam và Indonesia.

“Việc ông Lula tái đắc cử giúp duy trì tính liên tục ngay lập tức trong quá trình đàm phán, nhưng ngoài điều đó ra, tác động sẽ không lớn”, ông Jayant Menon, nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại Viện ISEAS – Yusof Ishak của Singapore, nhận định.

Theo ông Menon, khả năng tiếp cận thị trường chỉ được cải thiện nếu các cuộc đàm phán kết thúc thành công. “Brazil là một thị trường tiềm năng để cả Việt Nam và Indonesia đa dạng hóa xuất khẩu. Tuy nhiên, hiện nay Brazil chỉ chiếm chưa đến 1% tổng kim ngạch xuất khẩu của mỗi nước. Khả năng thị trường này bù đắp cho một đợt suy giảm lớn tại Mỹ, Trung Quốc hoặc châu Âu vẫn còn hạn chế”, chuyên gia này phân tích.

Dù vậy, một số ngành hàng riêng lẻ có thể thu được lợi ích đáng kể. Ông Menon cho rằng điện tử là lĩnh vực có nhiều cơ hội đối với Việt Nam, trong khi Indonesia có tiềm năng ở các mặt hàng dầu thực vật, sản phẩm cao su và một số hàng công nghiệp được lựa chọn.

Trong nửa đầu năm 2026, Brazil nhập khẩu khoảng 2,11 tỷ USD hàng hóa từ Việt Nam, tăng 17% so với cùng kỳ năm trước. Các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Brazil gồm điện thoại, máy tính, sản phẩm điện tử, máy móc, hàng may mặc và giày dép.

Đối với ngành cá tra Việt Nam, Brazil vốn đã là một thị trường tiêu thụ quan trọng. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu cá tra sang Brazil đạt 144 triệu USD trong 9 tháng đầu năm nay, tăng 15% so với cùng kỳ năm trước. Brazil là thị trường lớn thứ ba của ngành hàng này, sau Trung Quốc và Mỹ.

Trong khi các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam mới bắt đầu thăm dò thị trường, Indonesia đã có chỗ đứng nhất định tại Brazil. Ông Yose Rizal Damuri, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Jakarta, lưu ý rằng các sản phẩm dầu cọ và cao su thiên nhiên của Indonesia chiếm hơn một phần tư tổng kim ngạch nhập khẩu của Brazil.

Khả năng tiếp cận thị trường thuận lợi hơn có thể giúp Indonesia mở rộng doanh số các mặt hàng này, đồng thời đa dạng hóa hoạt động xuất khẩu sang các lĩnh vực giày dép, dệt may và thực phẩm chế biến.

Theo ông Damuri, Brazil nên được xem là thị trường trọng điểm của Indonesia trong Mercosur. “Việc gọi Brazil là ‘cửa ngõ’ vào Mỹ Latinh có thể hữu ích khi vận động sự ủng hộ, nhưng Indonesia vẫn cần đánh giá riêng thuế quan, quy định và chi phí phân phối tại từng thị trường”, ông nói.

Ông Damuri nói thêm, một hiệp định có phạm vi hẹp hơn có thể giúp đơn giản hóa quá trình đàm phán bằng cách tập trung vào một số mặt hàng được lựa chọn. Tuy nhiên, hai bên vẫn phải đạt được đồng thuận về những sản phẩm nhạy cảm và các nhượng bộ mà mỗi bên sẽ đưa ra để đổi lấy lợi ích tương ứng.

Ông Welber Barral, cựu Thứ trưởng phụ trách Ngoại thương Brazil, cho rằng việc mở cửa thị trường nông sản sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với Mercosur, bởi các thành viên khác như Argentina, Paraguay và Uruguay cũng muốn tiếp cận các thị trường châu Á để xuất khẩu nông sản.

“Mercosur sẽ không thể đạt được tiến triển nếu các đề xuất mở cửa thị trường nông sản không đủ hấp dẫn”, ông Barral nói. Theo ông, khối này sẽ không ký một hiệp định chỉ bao gồm hàng công nghiệp nếu thỏa thuận đó bỏ qua những lợi ích cốt lõi của mình trong lĩnh vực nông nghiệp.

Ông Barral cũng cho rằng việc khởi động đàm phán có thể khuyến khích doanh nghiệp xuất khẩu tích cực quảng bá sản phẩm và tìm kiếm nhà phân phối tại thị trường mới. Tuy nhiên, để đạt được tiến triển thực chất, hai bên còn cần các thỏa thuận kỹ thuật liên quan đến an toàn, yêu cầu y tế và phân loại sản phẩm.

Theo ông Alberto Maresca, nhà nghiên cứu tại Đại học São Paulo và nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Tích hợp Khu vực thuộc Đại học Liên Hợp Quốc (UNU-CRIS), sự quan tâm gần đây của Brazil đối với Đông Nam Á một phần xuất phát từ các mức thuế của Mỹ đối với hàng hóa Brazil và những lo ngại về sự phụ thuộc của Brazil vào Trung Quốc.

Gần đây, Mercosur đã hoàn tất các thỏa thuận thương mại quan trọng với Singapore và Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA), đồng thời tiếp tục nỗ lực hoàn tất hiệp định với Liên minh châu Âu (EU) vốn bị trì hoãn trong thời gian dài.

Tuy nhiên, các chuyên gia không cho rằng đà tiến triển này sẽ được duy trì sang năm mới khi khối có những vướng mắc nội tại.

Do đó, nhiều ý kiến cho rằng, Việt Nam và Indonesia vẫn nên tiếp tục phát triển quan hệ thương mại với Brazil, ngay cả khi việc đạt được một hiệp định chung với toàn khối Mercosur gặp khó khăn. Tuy nhiên, có khả năng Brazil sẽ hạn chế việc mở cửa những lĩnh vực mà các nhà sản xuất trong nước phải đối mặt với sự cạnh tranh từ hàng nhập khẩu Đông Nam Á.