Có một nghịch lý: Dù nhiều nhà đầu tư biết đến quỹ mở như một giải pháp đầu tư bền vững, nhưng không ít người vẫn thất bại hoặc bỏ cuộc chỉ sau trung bình một năm tham gia.
Trong nhiều năm trở lại đây, chứng chỉ quỹ mở cổ phiếu dần được biết đến như một giải pháp đầu tư đơn giản hơn cho nhà đầu tư cá nhân muốn tham gia thị trường chứng khoán nhưng không có nhiều thời gian hay chuyên môn để tự lựa chọn cổ phiếu.
Không khó để bắt gặp những thông điệp về đầu tư dài hạn, tích sản định kỳ hay “để chuyên gia đầu tư giúp bạn” khi nói về các quỹ mở cổ phiếu. Tuy nhiên, một nghịch lý vẫn đang tồn tại: Dù nhiều nhà đầu tư biết đến quỹ mở như một giải pháp đầu tư bền vững, nhưng không ít người vẫn thất bại hoặc bỏ cuộc chỉ sau trung bình một năm tham gia.
Điều đó đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: liệu quỹ mở cổ phiếu tại Việt Nam có thực sự hiệu quả như nhiều người vẫn nghĩ hay chỉ là các câu nói mang đầy tính lý thuyết? Hay thực tế đây vẫn là một kênh đầu tư đòi hỏi sự “chuyên nghiệp” đủ mới có thể thành công?
Nếu nhìn dài hạn bằng dữ liệu thay vì cảm xúc ngắn hạn, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn cho thấy khả năng tạo ra mức sinh lợi vượt trội.
Tính đến hết tháng 04/2026, tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) của VN-Index trong 10 năm gần nhất đạt khoảng 12%/năm. Trong cùng giai đoạn, nhiều quỹ mở cổ phiếu lâu năm còn đạt hiệu suất cao hơn chỉ số chung như quỹ DCDS của Dragon Capital đạt khoảng 15,4%/năm hay quỹ VEOF của VinaCapital đạt khoảng 12,8%/năm. Trong khi đó, lạm phát trung bình cùng giai đoạn chỉ khoảng 3,4% còn lãi suất tiền gửi 12 tháng trung bình khoảng 6,1%/năm.
Ngay cả trong giai đoạn 5 năm gần nhất - vốn bao gồm nhiều biến động khó lường như Covid-19, khủng hoảng trái phiếu doanh nghiệp hay căng thẳng địa chính trị, VN-Index vẫn đạt CAGR khoảng 8,4%/năm, trong khi hai quỹ trên vẫn duy trì hiệu suất tương ứng 11,8% và 12,3%/năm, vượt trội đáng kể so với lạm phát (3,7%) và tiền gửi (5,7%).
Các dữ liệu này cho thấy hai vấn đề quan trọng. Thứ nhất, chứng khoán vẫn là một kênh đầu tư có hiệu quả trong dài hạn nếu nhìn đủ dài qua nhiều chu kỳ. Thứ hai, đa số quỹ mở cổ phiếu lớn và có lịch sử hoạt động lâu năm thực sự đã làm tốt vai trò tạo ra hiệu suất đầu tư dài hạn cho nhà đầu tư.
Vì vậy, vấn đề có lẽ không nằm ở việc quỹ mở cổ phiếu có hiệu quả hay không. Vấn đề nằm ở chỗ: nhà đầu tư có đủ khả năng đi cùng lớp tài sản này đủ lâu để hưởng được hiệu quả đó hay không.
Một trong những lý do lớn nhất khiến nhiều nhà đầu tư thất bại với chứng khoán không nằm ở thiếu kiến thức phân tích thị trường hay cổ phiếu, mà đến từ chính bản chất của lớp tài sản này.
Khác với bất động sản hay nhiều tài sản khác tại Việt Nam, chứng khoán có tính chất “mark-to-market” – tức được định giá liên tục theo thị trường từng ngày, thậm chí từng phút.
Một căn nhà có thể giảm giá mạnh trong ngắn hạn nhưng chủ sở hữu gần như không cảm nhận áp lực mỗi ngày vì không có “bảng điện” báo giá liên tục. Trong khi đó, với cổ phiếu hay chứng chỉ quỹ mở cổ phiếu, nhà đầu tư có thể nhìn thấy tài sản tăng giảm ngay lập tức trên ứng dụng điện thoại. Chính đặc điểm này khiến áp lực tâm lý của chứng khoán lớn hơn rất nhiều so với đa số tài sản khác.
Khi tài sản tăng mạnh, nhà đầu tư dễ rơi vào trạng thái hưng phấn và FOMO (fear of missing out – sợ bỏ lỡ cơ hội), từ đó mua vào ở các vùng giá cao. Ngược lại, khi thị trường điều chỉnh, việc liên tục nhìn thấy tài khoản giảm giá trị dễ dẫn đến hoảng loạn, bán ra sớm hoặc giao dịch quá mức cần thiết. Trong tài chính hành vi, hiện tượng này được gọi là “loss aversion” – tức con người thường cảm thấy đau đớn với khoản lỗ mạnh hơn nhiều so với niềm vui khi có khoản lãi tương đương.
Điều đáng chú ý là quỹ mở cổ phiếu không loại bỏ được tính chất này. Dù có đội ngũ quản lý chuyên nghiệp, quỹ mở vẫn chịu ảnh hưởng bởi biến động chung của thị trường chứng khoán. Điều quỹ giúp giảm bớt chủ yếu là yêu cầu chuyên môn trong việc lựa chọn cổ phiếu riêng lẻ, chứ không loại bỏ hoàn toàn biến động của thị trường. Thực tế dữ liệu cho thấy đa số các quỹ đều giảm không thua kém chỉ số chung trong các đợt điều chỉnh trên 10% của thị trường.
Một vấn đề khác cũng rất phổ biến là “time horizon mismatch” – tức sự lệch pha giữa bản chất dài hạn của tài sản và kỳ vọng ngắn hạn của nhà đầu tư. Nhiều người tham gia vào một lớp tài sản có tính dài hạn như chứng khoán nhưng lại kỳ vọng lợi nhuận chỉ sau vài tháng. Khi thị trường điều chỉnh 10%-15%, họ bắt đầu mất kiên nhẫn hoặc nghi ngờ chiến lược đầu tư ban đầu. Chính sự lệch pha này khiến nhà đầu tư dễ hành động nhiều hơn mức cần thiết, tạo ra trạng thái vừa hưng phấn vừa mệt mỏi trong suốt quá trình đầu tư.
Đi liền với tính chất định giá liên tục là mức độ biến động rất lớn của thị trường chứng khoán. Dữ liệu lịch sử của VN-Index cho thấy mức giảm từ đỉnh 200 phiên gần nhất (drawdown – mức suy giảm từ đỉnh) khá thường xuyên dao động quanh 10%-15%, thậm chí có thể vượt 30% trong các xu hướng giảm (downtrend) lớn của thị trường. Mức suy giảm từ đỉnh trung bình của VN-Index trong nhiều năm gần đây vào khoảng 8,2%. Biểu đồ drawdown 200 phiên của VN-Index giai đoạn 2017-2026 cho thấy ngay cả trong các giai đoạn thị trường tăng dài hạn, những nhịp điều chỉnh mạnh vẫn xuất hiện liên tục.
Đây là điều nhiều nhà đầu tư mới thường chưa chuẩn bị sẵn tâm lý. Không ít người bước vào chứng khoán với kỳ vọng tăng trưởng cao nhưng chưa thực sự hiểu rằng biến động lớn chính là “cái giá” phải chấp nhận để đổi lấy khả năng sinh lợi vượt trội trong dài hạn.
Điều thú vị là chính các nhịp suy giảm từ đỉnh này lại thường tạo ra cơ hội tốt hơn cho đầu tư dài hạn, thay vì chỉ mang ý nghĩa rủi ro. Tuy nhiên, để tận dụng được điều đó, nhà đầu tư cần chuẩn bị trước về mặt tâm lý và phân bổ tài sản phù hợp, thay vì chỉ phản ứng theo cảm xúc khi thị trường biến động.
Thực tế, đầu tư vào quỹ mở cổ phiếu không nhất thiết đòi hỏi nhà đầu tư phải có khả năng phân tích chuyên sâu hay giao dịch liên tục như một nhà đầu tư chuyên nghiệp. Tuy nhiên, điều bắt buộc là nhà đầu tư cần hiểu được bản chất của lớp tài sản mình tham gia.
Hiểu rằng biến động lớn là điều bình thường. Hiểu rằng quỹ mở vẫn có thể giảm mạnh trong các giai đoạn thị trường đi xuống. Hiểu rằng đầu tư chứng khoán là một hành trình dài hạn thay vì câu chuyện vài tháng.
Quan trọng hơn, nhà đầu tư cần hiểu chính bản thân mình: khả năng chịu đựng biến động đến đâu khi tài khoản có thể lỗ 10%-15% như các đợt giảm trong quá khứ hay thậm chí 30% khi có xu hướng lớn xảy ra. Từ đó, nhà đầu tư mới biết tỷ trọng phân bổ thế nào là phù hợp cho lớp tài sản biến động lớn này ở cả mặt rủi ro và cơ hội.
