Sàn giao dịch carbon trong nước mở ra cơ hội huy động nguồn vốn xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tái cấu trúc sản xuất theo hướng phát triển bền vững.
Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước vừa được ban hành được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là bước đi kịp thời, mảnh ghép đánh dấu sự chuyển dịch từ giai đoạn hoàn thiện chính sách sang vận hành thực chất thị trường carbon tại Việt Nam.
Lần đầu tiên, các hoạt động mua bán, chuyển nhượng hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được đặt trong một khuôn khổ giao dịch tập trung, có quy tắc rõ ràng và chịu sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh đó, sàn giao dịch carbon không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải, mà còn đóng vai trò như một hạ tầng kinh tế mới cho quá trình chuyển đổi xanh. Cơ chế giao dịch tập trung, minh bạch và có giám sát giúp giảm chi phí giao dịch, hạn chế rủi ro pháp lý và tạo niềm tin cho các doanh nghiệp cũng như nhà đầu tư khi tham gia thị trường.
Theo bà Nguyễn Hồng Loan, Giám đốc Công ty TNHH Kiến tạo Khí hậu xanh (GreenCIC), thông qua cơ chế hình thành giá và phân bổ nguồn lực theo thị trường, sàn giao dịch carbon cho phép dòng vốn cho chuyển đổi xanh được dẫn dắt theo hiệu quả giảm phát thải thực tế. Những doanh nghiệp và dự án có chi phí giảm phát thải thấp sẽ có lợi thế cạnh tranh, từ đó khuyến khích đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị phát thải và thúc đẩy chuyển dịch sang nền kinh tế carbon thấp.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cũng bày tỏ lo ngại, quá trình triển khai thực tế có thể đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc, đặc biệt khi thị trường chuẩn bị bước vào giai đoạn vận hành chính thức.
Theo đó, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở việc chưa định danh rõ ràng bản chất pháp lý của hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Sự thiếu rõ ràng này khiến các ngân hàng thương mại không có cơ sở pháp lý vững chắc để định giá, nhận thế chấp hoặc xử lý các tài sản carbon khi phát sinh nợ xấu.
Cùng với đó, thị trường carbon Việt Nam hiện vẫn thiếu các cơ chế ổn định giá và thanh khoản, việc phân bổ hạn ngạch miễn phí với tỷ lệ cao trong giai đoạn đầu, kết hợp với tỷ lệ bù trừ tương đối lớn, có thể làm giảm nhu cầu giao dịch thực tế, khiến thị trường kém sôi động. Khi thị trường thiếu thanh khoản và giá carbon biến động mạnh, giá trị tài sản bảo đảm của các khoản tín dụng xanh sẽ bị ảnh hưởng.
Đặc biệt, tính liên kết quốc tế còn hạn chế. Quy trình chuyển giao tín chỉ carbon xuyên biên giới hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào cơ chế phê duyệt hành chính, dẫn đến độ trễ lớn trong giao dịch.
Do đó, chuyên gia lưu ý, cần xác lập rõ bản chất pháp lý của hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon như một loại tài sản tài chính đặc thù, làm cơ sở cho hoạt động giao dịch, lưu ký, thanh toán và thế chấp.
Đồng thời, cần xây dựng mô hình quản trị tập trung, liên thông dữ liệu theo thời gian thực, bảo đảm sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý và hạ tầng thị trường. Đặc biệt, việc thiết lập các công cụ ổn định thị trường như cơ chế dự trữ hạn ngạch, khung giá trần - sàn và lộ trình chuyển dần sang đấu giá là điều kiện cần thiết để hình thành tín hiệu giá carbon bền vững.
Bà Nguyễn Hồng Loan kỳ vọng, về dài hạn, khi thị trường vận hành ổn định và mở rộng, sàn giao dịch carbon sẽ trở thành công cụ then chốt để huy động nguồn lực xã hội cho ứng phó với biến đổi khí hậu và hỗ trợ Việt Nam đạt mục tiêu Net Zero theo hướng hiệu quả, bền vững và phù hợp với thông lệ quốc tế.
Đặc biệt, sàn giao dịch carbon và thị trường carbon là lĩnh vực mới, đòi hỏi cả doanh nghiệp và các tổ chức tham gia phải tiếp cận với tư duy dài hạn, thay vì chỉ nhìn đây là một hoạt động giao dịch ngắn hạn.
Trong giai đoạn ban đầu, điều quan trọng nhất là chuẩn bị tốt nền tảng quản lý phát thải, bao gồm hệ thống dữ liệu, năng lực kiểm kê, đo đạc- báo cáo- thẩm định (MRV) và cơ chế kiểm soát nội bộ rõ ràng đối với phát thải khí nhà kính… Đây được đánh giá là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia thị trường một cách chủ động và bền vững.
Ở góc độ doanh nghiệp, vị chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp cần sớm tích hợp yếu tố carbon vào chiến lược sản xuất- kinh doanh và đầu tư, coi carbon là một biến số chi phí cần được quản trị giống như năng lượng hay nguyên liệu đầu vào. Việc xây dựng chiến lược quản trị carbon tổng thể sẽ giúp doanh nghiệp tránh cách tiếp cận bị động, đồng thời tận dụng tốt hơn các cơ hội từ thị trường.
