Các nhãn hàng yêu cầu tăng vật liệu tái chế nhưng vẫn giữ giá bán cũ gây áp lực chi phí lên các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam.
Nền công nghiệp gia công Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức khi các tiêu chuẩn bền vững trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì đơn hàng. Ông Erick Contreras, Tổng Giám đốc BASF, Phó Chủ tịch Eurocham cho biết, những thương hiệu lớn như Nike, On Running, Adidas đang ráo riết yêu cầu sử dụng vật liệu có lượng phát thải carbon thấp và tỷ lệ tái chế cao trong sản phẩm. Tại một nhà máy ở Đồng Nai, tỷ lệ sử dụng polyurethane (PU) tái chế đã được nâng từ 5% lên mức 80%. Tuy nhiên, một bài toán nan giải xuất hiện khi các nhãn hàng này mong muốn tăng tỉ lệ tái chế nhưng giá vẫn phải… không tăng.
Sự mâu thuẫn này bắt nguồn từ tâm lý của người tiêu dùng cuối cùng. Ông Erick Contreras nhận định khách hàng vẫn muốn sở hữu những đôi giày bền vững nhưng kỳ vọng chi phí và mức giá không thay đổi khi rút ví mua sắm tại các trung tâm thương mại. Các khảo sát thực tế tại xưởng sản xuất chỉ ra một ngưỡng chấp nhận hẹp: người tiêu dùng chỉ sẵn lòng chi trả thêm nếu mức chênh lệch chi phí của vật liệu tái chế hoặc gốc sinh học (bio-based) nằm trong khoảng 20% đến 30%. Khoảng cách giữa chi phí sản xuất thực tế và khả năng chi trả của thị trường đang tạo ra một vùng trống rủi ro tài chính mà các doanh nghiệp sản xuất phải tự gánh vác.
Chi phí của vật liệu xanh không chỉ nằm ở giá mua nguyên liệu đầu vào mà còn bị đội lên bởi các quy trình kỹ thuật phức tạp. Ông Erick Contreras phân tích rằng quá trình tái chế cơ học (mechanical recycling) làm suy giảm đặc tính vật lý của vật liệu sau vài chu kỳ, buộc nhà sản xuất phải bổ sung các chất phụ gia đặc thù để duy trì chất lượng. Ở cấp độ cao hơn, tái chế hóa học (chemical recycling), công nghệ cho phép tách polymer thành monomer, lại là phương thức tốn kém nhất. Quy trình này đòi hỏi một chu trình khép kín từ khâu thu gom, phân bổ đến sản xuất dầu nhiệt phân (pyrolysis oil) trước khi đưa trở lại sản xuất nguyên liệu.
Bên cạnh yếu tố công nghệ, hệ thống logistics là một rào cản về chi phí. Việc thực hiện tái chế tối đa 80% đối với vật liệu PU hoặc TPU là khả thi về mặt kỹ thuật, nhưng doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí thu gom và vận chuyển vật liệu quay trở lại nhà máy. Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tại Việt Nam, đây là một bài toán khó giải. Ông Nguyễn Trọng Luật, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ TPHCM (HASI) khẳng định các SME đang rất hạn chế về vốn, mỗi đồng đầu tư đều phải cân nhắc kỹ lưỡng, khiến việc chuyển đổi sang các mô hình sản xuất bền vững và tự động hóa trở nên chậm chạp.
Bất chấp những khó khăn về chi phí, việc đứng ngoài cuộc chơi xanh hóa không còn là một lựa chọn. Ông Alexander Ziehe, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đức tại TPHCM (GBA), nhấn mạnh rằng tại các thị trường xuất khẩu chủ lực như Mỹ, châu Âu hay Úc, các yêu cầu về chứng nhận sản phẩm và tính trung hòa carbon là không thể tránh khỏi. Nếu không thích ứng nhanh, doanh nghiệp Việt Nam sẽ mất đi năng lực cạnh tranh trước các đối thủ trong khu vực như Thái Lan hay Indonesia.
Kinh tế tuần hoàn hiện được nhìn nhận như một biện pháp giảm thiểu rủi ro để duy trì sự hiện diện trên bản đồ cung ứng quốc tế. Ông Andre de Jong, Tổng Giám đốc Bosch Việt Nam, khẳng định khả năng truy xuất nguồn gốc (traceability) chính là chìa khóa để thực hiện kinh doanh với thị trường Đức và châu Âu. Minh chứng cho sự sẵn lòng của thị trường cao cấp là dự án sản xuất áo khoác từ lưới đánh cá cũ của Lululemon và Zara, các sản phẩm này đã bán hết rất nhanh tại châu Âu mặc dù có chi phí sản xuất cao. Điều này cho thấy lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những đơn vị sớm sở hữu dấu chân carbon thấp.
Về phía doanh nghiệp, việc đồng định vị các nhà cung cấp cấp 1, cấp 2 và cấp 3 vào cùng một khu công nghiệp sinh thái được coi là giải pháp tối ưu để giảm thiểu chi phí logistics và tăng tính tích hợp chuỗi giá trị. Ông Erick Contreras cũng gợi ý Việt Nam nên khai thác nguồn nguyên liệu sinh học dồi dào tại địa phương như rơm rạ, trấu, vỏ hạt để sản xuất vật liệu thay thế nguyên liệu hóa thạch. Quan trọng nhất, các nhà lãnh đạo sản xuất cần chuyển dịch tư duy: thay vì coi rác thải nhựa, xốp là thứ bỏ đi, hãy nhìn nhận chúng là nguồn nguyên liệu thô chiến lược cho vòng đời sản phẩm tiếp theo. Sự chuyển dịch từ sản xuất dựa trên chi phí sang sản xuất dựa trên giải pháp hệ sinh thái sẽ là động lực đưa Việt Nam tiến lên nền kinh tế tuần hoàn bền vững.
