Doanh nghiệp ngành muối chuyển trục chiến lược

Theo Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021- 2030, tầm nhìn giai đoạn 2026-2030 hướng tới cấu trúc công nghiệp hoàn chỉnh với sản lượng thiết kế đạt 2 triệu tấn mỗi năm. Diện tích quy hoạch điều chỉnh xuống 14.244 ha nhằm tập trung vào vùng có điều kiện tự nhiên tối ưu cho quá trình bốc hơi nước biển.

Năm 2025, ngành muối đạt sản lượng 1,5 triệu tấn, định hướng diện tích giữ ở mức 14.244 ha với sản lượng 2 triệu tấn vào năm 2030.

Dù có lịch sử hàng trăm năm, nhưng trên thực tế, nhìn vào cấu trúc chuỗi giá trị ngành muối hiện nay, khâu sản xuất nguyên liệu chưa được tích hợp với công nghệ tinh chế hiện đại, chủ yếu vẫn theo phương pháp thủ công chiếm phần lớn. Nhiều khu vực sản xuất thiếu kho chứa đạt chuẩn, thiếu hệ thống rửa muối, thiếu dây chuyền sấy và phân loại. Nông hộ bán sản phẩm ngay sau khi thu hoạch nhằm tránh rủi ro thời tiết.

Trong khi đó, doanh nghiệp chế biến quy mô lớn chưa phát triển đủ mạnh để thu mua khối lượng lớn rồi tiến hành tinh luyện. Giá muối thô vì vậy thường biến động mạnh theo mùa vụ. Những năm nắng kéo dài khiến nguồn cung tăng đột biến, giá giảm sâu, thu nhập diêm dân suy giảm. Một số vùng bỏ ruộng muối chuyển sang nuôi trồng thủy sản hoặc làm dịch vụ ven biển. Diện tích sản xuất có giai đoạn suy giảm khiến tính ổn định của nguồn cung càng thấp. Chuỗi giá trị thiếu các doanh nghiệp dẫn dắt có khả năng đầu tư hạ tầng hiện đại, ký hợp đồng dài hạn với nhà máy hóa chất, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng đồng nhất.

Theo PGS TS Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, thách thức lớn của ngành hiện nay nằm ở hiệu quả sử dụng đất ven biển. Nhiều khu vực có xu hướng chuyển sang nuôi tôm thâm canh do lợi nhuận ngắn hạn cao. Tuy vậy mô hình nuôi tôm mật độ lớn kéo theo rủi ro dịch bệnh, ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đất.

“Trong điều kiện áp dụng công nghệ trải bạt HDPE kết hợp chế biến sâu, giá trị kinh tế từ sản xuất muối có thể tăng mạnh so với phương thức truyền thống. Sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu với giá khoảng 330 USD/tấn giúp doanh thu mỗi hecta tăng nhiều lần so với bán muối thô. Phân khúc muối ẩm thực cao cấp thậm chí đạt giá hàng nghìn USD mỗi tấn. Tiềm năng giá trị cao tạo động lực duy trì diện tích muối ổn định, góp phần bảo vệ hệ sinh thái ven biển”, PGS TS Nguyễn Đình Thọ nhận định.

Đồng thời cho rằng, biến đổi khí hậu tác động mạnh đến khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Các đợt hạn mặn lịch sử khiến nước mặn xâm nhập sâu hàng chục km vào nội địa. Điều kiện độ mặn tăng cao vô tình tạo môi trường thuận lợi cho quá trình kết tinh muối tại các tỉnh ven biển như Bạc Liêu. Năng suất muối trải bạt ghi nhận mức trên 70 tấn/ha trong nhiều vụ sản xuất. Khả năng thích ứng với biến động khí hậu trở thành lợi thế của ngành diêm nghiệp nếu quy hoạch đất đai hợp lý, kết hợp bảo tồn rừng ngập mặn ven biển.

Trong khi đó, Chiến lược thương mại quốc tế của ngành muối Việt Nam được định hướng chuyển dần sang phân khúc giá trị cao. Các thị trường tiêu thụ lớn gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc ưa chuộng sản phẩm muối biển tự nhiên, nguồn gốc rõ ràng, hàm lượng khoáng chất tự nhiên.

Do đó, doanh nghiệp trong nước đang có xu hướng phát triển dòng sản phẩm gia vị chế biến sâu như muối tiêu, muối tôm, muối thảo dược, muối ngâm tắm spa... Công nghệ sấy lạnh giúp bảo tồn hương vị nguyên bản của gia vị kết hợp. Nhiều sản phẩm phân phối qua nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới.

“Quá trình chuyển đổi toàn diện của ngành muối Việt Nam hướng tới một cấu trúc kinh tế biển hiện đại nơi công nghệ vật liệu, hóa chất, năng lượng tái tạo, chế biến thực phẩm cùng tham gia trong chuỗi giá trị. Hạt muối từ sản phẩm nông nghiệp truyền thống dần trở thành nguyên liệu chiến lược cho công nghiệp hóa chất, vật liệu mới, dược phẩm, ẩm thực cao cấp. Con đường phát triển phụ thuộc vào khả năng triển khai đồng bộ chính sách quy hoạch, đầu tư hạ tầng, đổi mới công nghệ sản xuất, xây dựng thương hiệu quốc gia cho muối biển Việt Nam trên thị trường toàn cầu”, PGS TS Nguyễn Đình Thọ nói.

Các chuyên gia cũng cho rằng, cần tập trung triển khai thực hiện các giải pháp có tính đột phá, đầu tư cải tạo, nâng cấp đồng bộ hạ tầng nghề muối; ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến, nâng cao năng suất, chất lượng, bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, gia tăng giá trị cho các sản phẩm muối. Đồng thời chú trọng xây dựng chỉ dẫn địa lý, phát triển thương hiệu muối đặc trưng của các vùng miền.