Doanh nghiệp Việt t hích ứng với “luật chơi” mới

Bước vào năm 2026, nền kinh tế Việt Nam không chỉ đối mặt với những chuyển biến thông thường của một chu kỳ tăng trưởng mà còn đứng trước một giai đoạn mang tính bản lề với những thay đổi sâu sắc về cấu trúc nội địa và các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe. Năm 2026 này được xem là năm chuyển tiếp đặc biệt khi có nhiều đổi mới về thể chế, đồng thời cũng là thời điểm các luật chơi xanh của thế giới chính thức đi vào giai đoạn thực thi nghiêm ngặt. Bức tranh kinh tế Việt Nam hiện lên với cả những thách thức mang tính gọng kìm và những cơ hội đột phá từ chính nội lực của cộng đồng kinh doanh.

Doanh nghiệp Việt sẽ phải đối mặt với một bộ lọc quốc tế vô cùng khắt khe từ các thị trường xuất khẩu chủ lực. Ông Nguyễn Tiến Việt - Giám đốc Mạng lưới Chính sách Kinh tế, Tổ chức Khoa học và Chuyên gia Việt Nam toàn cầu (AVSE Global) - chỉ ra rằng từ đầu năm 2026, Châu Âu sẽ chính thức áp dụng các tiêu chuẩn mới như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và sau đó là Quy định chống mất rừng (EUDR). Đây không còn là những khuyến nghị mang tính tự nguyện mà đã trở thành rào cản kỹ thuật mang tính bắt buộc. Đối với các ngành hàng như thép, nhôm, xi măng, gỗ, cao su hay cà phê, việc xuất khẩu vào thị trường EU và Anh sẽ đòi hỏi những dữ liệu phát thải minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng tọa độ GPS.

Ông Việt nhận định rằng nếu doanh nghiệp không chủ động số hóa và chuẩn bị từ sớm, chi phí tuân thủ sẽ trở thành gánh nặng tài chính lớn, thậm chí bị loại khỏi cuộc chơi toàn cầu. Tuy nhiên, việc vượt qua được những rào cản khó tính này lại chính là tấm hộ chiếu để hàng hóa Việt Nam tiến vào bất kỳ thị trường nào khác trên thế giới một cách tự tin.

Ở phía bên kia bán cầu, thị trường Hoa Kỳ cũng đang trải qua những biến động về hành vi tiêu dùng mà doanh nghiệp Việt không thể bỏ qua. Theo GS Trần Ngọc Anh - Nhà sáng lập Mạng lưới Sáng kiến Việt Nam – nền kinh tế Hoa Kỳ có sự phân hóa theo mô hình chữ K rõ rệt, nơi 20% nhóm người giàu vẫn chi tiêu mạnh mẽ trong khi 80% còn lại đang phải thắt chặt hầu bao do thu nhập thực tế không tăng tương xứng.

Điều này buộc các nhà xuất khẩu Việt Nam phải tái định vị sản phẩm của mình: hoặc là hướng tới phân khúc cao cấp cho nhóm thiểu số giàu có, hoặc phải tối ưu hóa giá thành bằng công nghệ để phục vụ đại đa số người tiêu dùng đang tiết kiệm. GS Ngọc Anh cũng cảnh báo về xu hướng “kinh tế chủ quyền”, nơi các nước phát triển đang kéo sản xuất về nội địa và sử dụng các thuật toán công nghệ để điều chỉnh hành vi khách hàng trên các nền tảng như TikTok hay Temu. Trong cuộc chơi khốc liệt này, những doanh nghiệp dựa dẫm vào nhân công giá rẻ sẽ rơi vào thế nguy hiểm hơn bao giờ hết.

Để thích ứng và bứt phá trong bối cảnh đó, các chuyên gia đều thống nhất rằng yếu tố con người và công nghệ lõi phải được đặt lên hàng đầu. Thay vì chỉ đóng vai trò gia công, doanh nghiệp Việt cần chuyển mình để nắm bắt công nghệ và nâng chuẩn quy trình quản trị.

GS Trần Ngọc Anh gợi ý một nguồn lực quý giá chưa được khai thác hết, đó là mạng lưới hàng ngàn chuyên gia, trí thức Việt kiều tại Mỹ và Châu Âu, những người đang giữ các vị trí lãnh đạo công nghệ tại các tập đoàn lớn. Việc kết nối với nguồn chất xám này sẽ giúp doanh nghiệp rút ngắn khoảng cách về trình độ và nhanh chóng tích hợp các giải pháp trí tuệ nhân tạo (AI) hay bán dẫn vào sản xuất. Đây không chỉ là câu chuyện của tầm quốc gia mà phải là chiến lược sống còn của từng doanh nghiệp cụ thể nếu muốn giữ chân trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở góc độ nội địa, các dự án đầu tư công trọng điểm vẫn sẽ tiếp tục là bệ đỡ quan trọng cho tổng cầu của nền kinh tế. Theo ông Đinh Hồng Kỳ - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP HCM, Phó Chủ tịch HUBA, Chủ tịch Công ty Secoin – thì các dự án hạ tầng quốc gia như sân bay Long Thành, các tuyến metro và đường cao tốc tại khu vực phía Nam đang ở giai đoạn nước rút. Sự quyết liệt trong phát triển hạ tầng sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa, làm ấm thị trường bất động sản công nghiệp và đô thị, từ đó kích thích các ngành dịch vụ và vật liệu xây dựng phụ trợ. Đây là điểm tựa niềm tin cho cộng đồng kinh doanh trong một thế giới đầy bất định hiện nay, nơi mọi thứ đều có thể đảo chiều nhanh chóng chỉ sau một quyết sách chính trị hay một biến động địa chính trị.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển đổi xanh và thực thi các tiêu chuẩn Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) đang dần trở thành động lực tăng trưởng mới thay vì chỉ là gánh nặng chi phí. Doanh nghiệp thực hiện tốt ESG không chỉ dễ dàng tiếp cận các dòng vốn FDI chất lượng cao mà còn tạo dựng được uy tín bền vững đối với các đối tác khó tính tại Anh và Châu Âu. Ông Nguyễn Tiến Việt tin rằng việc chủ động nâng chuẩn để dẫn đầu sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ thế bị động sang chủ động trong chuỗi giá trị. Thay vì lo sợ các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế hay các rào cản kỹ thuật, doanh nghiệp hãy coi đó là cơ hội để thanh lọc và nâng cấp hệ thống quản trị của chính mình.

Trong bối cảnh thể chế nội địa đang được tinh gọn và rào cản xanh quốc tế đang dựng lên, chìa khóa duy nhất chính là sự thay đổi tư duy. Doanh nghiệp cần chuyển hóa từ tâm thế bị động, chờ đợi chính sách sang chủ động thực nghiệm và đề xuất các mô hình kinh doanh táo bạo. Khi không gian cơ hội mở ra cùng với sự hỗ trợ từ chính sách thực nghiệm và kết nối tri thức toàn cầu, những thách thức của năm chuyển tiếp 2026 hoàn toàn có thể trở thành bệ phóng để kinh tế Việt Nam tiến vào một chu kỳ phát triển chất lượng hơn, bền vững hơn và mang đậm dấu ấn công nghệ lõi.