Thành công của Đông Nam Á phụ thuộc vào các trụ cột then chốt, trong đó nhấn mạnh tăng cường phối hợp khu vực và nâng cấp các ngành công nghiệp trọng điểm.
Theo báo cáo mới nhất của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), các chính sách công nghiệp đổi mới hơn và nhắm trúng trọng tâm hơn sẽ giúp các nền kinh tế đang phát triển ở châu Á nâng cao năng suất, tạo việc làm, đồng thời đưa tăng trưởng đi cùng mục tiêu giảm phát thải carbon và sử dụng năng lượng hiệu quả.
Nghiên cứu của UNIDO xây dựng một khung phân tích toàn diện dựa trên dự báo chiến lược và phân tích các xu hướng lớn, kêu gọi một cú hích công nghiệp có thể định hình lại quỹ đạo phát triển quốc gia đến năm 2050, trong đó có cả Đông Nam Á.
Khi chính sách công nghiệp quay trở lại trung tâm của chiến lược kinh tế ở nhiều quốc gia, các cách tiếp cận truyền thống về phát triển công nghiệp cũng đang được khôi phục.
Báo cáo chỉ ra ba “khoảng trống” có liên hệ chặt chẽ mà tiến trình công nghiệp hóa cần giải quyết. Đầu tiên là khoảng trống về quy mô, đòi hỏi các nền kinh tế đang phát triển tăng tỷ trọng trong tổng sản lượng sản xuất công nghiệp toàn cầu.
Thứ hai là khoảng trống về năng suất, cần áp dụng công nghệ nhanh hơn và nâng cấp năng lực công nghiệp mạnh mẽ hơn.
Thứ ba là khoảng trống về hiệu quả môi trường để thúc đẩy hệ sinh thái công nghiệp “xanh” hơn thông qua giảm phát thải carbon, tiết kiệm tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn.
Theo Marco Kamiya, Nghiên cứu viên cao cấp liên kết tại Viện ISEAS – Yusof Ishak, những mục tiêu này phải được theo đuổi trong bối cảnh các xu hướng lớn đang tái định hình cục diện công nghiệp toàn cầu, từ chuyển đổi năng lượng xanh, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo, đến thay đổi nhân khẩu học và chuỗi cung ứng được sắp xếp lại.
Ông Kamiya cho biết: "Mỗi xu hướng đều đi kèm rủi ro và cơ hội, nhưng mức độ tác động khác nhau giữa các khu vực. Điều này đòi hỏi chính sách phải phù hợp với từng bối cảnh cụ thể".
Báo cáo cảnh báo rằng quỹ đạo phát triển hiện nay là không đủ. Nếu thế giới tiếp tục theo xu hướng hiện tại, đến năm 2050 vẫn sẽ có hơn 30% dân số toàn cầu sống dưới chuẩn nghèo, và khoảng 300 triệu người phải chịu nạn đói hằng ngày.
Những dự báo này cho thấy các điều chỉnh chính sách nhỏ lẻ sẽ không thể giúp đạt Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên hợp quốc hay đáp ứng các mục tiêu khí hậu.
Để đưa ra được những cách thức thay thế, UNIDO xây dựng một loạt kịch bản phát triển. Kịch bản thứ nhất hình dung các can thiệp tham vọng và phối hợp chặt chẽ nhằm tăng tốc tăng trưởng trên bảy lĩnh vực ưu tiên, từ nâng cấp hạ tầng số và hạ tầng vật chất, đến củng cố thể chế và nâng cao kỹ năng lực lượng lao động cho chuyển đổi xanh và số.
Kịch bản thứ hai là mở rộng năng lượng tái tạo và dần loại bỏ than đá có thể giúp tách tăng trưởng công nghiệp khỏi phát thải carbon, cho phép các nền kinh tế đang phát triển giảm phát thải nhanh hơn cả các nước phát triển.
Báo cáo của Trung tâm Pardee về Tương lai Quốc tế thuộc Đại học Denver đã mô hình hóa cách các ngành công nghiệp sẵn sàng cho tương lai có thể tăng giá trị gia tăng trong sản xuất công nghiệp khoảng 60% đồng thời giảm nghèo cùng cực toàn cầu.
Kết quả cho thấy hành động chính sách đồng bộ có thể tạo ra mức GDP bình quân đầu người toàn cầu cao hơn khoảng 25% và giảm phát thải khoảng 6%.
Ông Kamiya chỉ ra, Đông Nam Á đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trong phát triển công nghiệp. Khu vực này đã nổi lên như một trung tâm quan trọng trong xu hướng đa dạng hóa sản xuất toàn cầu, với tỷ trọng xuất khẩu của ASEAN trong tổng xuất khẩu thế giới ở mức khoảng 8,5% vào năm 2025.
Đến năm 2050, tỷ trọng giá trị gia tăng công nghiệp chế biến, chế tạo của khu vực trong toàn châu Á – Thái Bình Dương được dự báo tăng từ 8% lên 14%.
Tuy nhiên, chuyên gia này cho biết, khu vực này vẫn đối mặt nhiều rào cản cấu trúc: năng suất thấp hơn so với các nền kinh tế phát triển, hạ tầng còn “nghẽn”, phối hợp chính sách trong khu vực rời rạc, và đặc biệt là áp lực phải gắn mở rộng công nghiệp với các cam kết khí hậu.
Dựa trên khung phân tích của UNIDO, ông Kamiya nhấn mạnh, các quốc gia Đông Nam Á nên ưu tiên 5 hướng chính sách chiến lược, gồm xây dựng chuỗi giá trị khoáng sản quan trọng theo hướng tích hợp, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cao; đẩy nhanh hệ sinh thái sản xuất hydro xanh và năng lượng sạch theo hướng phối hợp; tăng cường phối hợp chính sách công nghiệp cấp khu vực thông qua hợp tác theo từng vấn đề cụ thể; nâng cấp công nghiệp bằng các chính sách có trọng điểm để hấp thụ công nghệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo; lồng ghép nguyên tắc “chuyển đổi công bằng” và phát triển hệ sinh thái công nghiệp bao trùm.
Các nghiên cứu tình huống của Trung tâm Bắt kịp Kinh tế cũng cho thấy rõ những động lực này. Ở Indonesia, chế biến niken và sản xuất xe điện thu hút đầu tư nước ngoài nhưng giá trị gia tăng vẫn thấp, dù chiến lược “làm sâu chuỗi” có thể thay đổi tình hình.
Trong khi đó, Malaysia đang bứt phá với ngành bán dẫn: nhóm hàng điện và điện tử hiện chiếm 40% xuất khẩu, đưa quốc gia này tiến gần hơn đến vị thế nước thu nhập cao. Mặt khác, lĩnh vực “di chuyển” của Trung Quốc, bao gồm xe điện, lái xe tự động và phương tiện bay đô thị đang vượt các đối thủ toàn cầu và chiếm lĩnh thị trường nhờ chính sách công nghiệp xanh.
"Khi bức tranh công nghiệp toàn cầu tiếp tục chuyển mình, quỹ đạo phát triển chung của Đông Nam Á sẽ góp phần định hình tương lai của hệ thống này", ông Kamiya nói.
Báo cáo UNIDO nhấn mạnh rằng công nghiệp hóa dựa trên sản xuất chế tạo vẫn là con đường rõ ràng nhất để đạt tăng trưởng năng suất bền vững và tiến tới nhóm nước thu nhập cao.
Nhưng để đi theo con đường đó, khu vực cần gắn kết quy hoạch công nghiệp chiến lược ở cả cấp quốc gia lẫn khu vực với các xu hướng lớn và phân tích dự báo, đây là bước then chốt để điều chỉnh quỹ đạo phát triển.
